Vua cảnh thịnh

     
*

dự án công trình Cung năng lượng điện Đan Dương phản nghịch biện Dư luận với báo chí phỏng vấn - vấn đáp phỏng vấn mọi phát hiện mới nghiên cứu và phân tích Thư mục nghiên cứu Các người sáng tác Văn bạn dạng hành bao gồm
công trình Cung điện Đan Dương phản bội biện Dư luận cùng báo chí vấn đáp - vấn đáp phỏng vấn số đông phát hiện mới nghiên cứu Thư mục nghiên cứu và phân tích Các tác giả Văn phiên bản hành bao gồm
*

*

*

Chuyến đi Hoàng hoa năm Quỷ Sửu (1793), vào hành trang của Chánh sứ Ngô Thì Nhậm còn có một tờ Thư của thị thần vua quang quẻ Trung biện bạch về việc cầu hồn, soạn sẵn mang lại sứ bộ Vũ Văn Dũng từ năm Nhâm Tý (1792).

Bạn đang xem: Vua cảnh thịnh


Đã chính là người viết Biểu cầu hôn nhân danh quang đãng Trung, lại còn tự mình viết thư “biện bạch” nữa, dụng ý kép của Ngô Thì Nhậm là vừa muốn giới thiệu mình, lại vừa để qua đó ngợi ca bậc chân chúa và ân chúa của mình:

“Vốn là một thư sinh, được thờ Quốc vương, tôi lại được yêu mến. Về sự tu dưỡng nhân thân, và điều chủ chốt trong việc làm quan tiền nhận chức, thực đều nhờ Quốc vương dạy bảo, tôi may mắn được thành tựu…

Quốc vương vãi là người thiên tính hiếu học, tuy trong chinh chiến gấp gáp, vẫn không bao giờ quên bàn bạc đạo lý. Vào nghị luận thường ngày, Người diễn đạt được một cách minh bạch những cái mà sách vở đời trước chưa phát triển. Tôi thực nhờ được gần gũi, bơi lội vào kiến thức của Quốc vương vãi mà lĩnh hội được”.

Quang Trung Nguyễn Huệ vừa là đôi cánh nâng cất cánh niềm tự hảo, vừa là anh linh gửi dẫn chuyến đi sứ thành công của Ngô Thì Nhậm, trở về cùng lời đầy tự hào nhắn nhủ với mọi người: “Hạnh tai sinh phái mạnh bang” (Hạnh phúc xiết bao lúc được có mặt ở nước Nam).

Vì thế, từ tháng Chín năm Quý Sửu (1793), Ngô Thì Nhậm khi về đến Phú Xuân là về với những hồi ức, những nỗi niềm cùng quang Trung. Vào bài thơ Hoài cựu (Nhớ lại chuyện xưa) được chép lẫn vào chỗ sưu tập các sáng tác của người bé trưởng Ngô Thì Điển, đời sau đã dễ dàng và thật xúc động nhận ra tấm lòng sùng mộ cùng ngọn bút tài tình của Ngô Thì Nhậm, khi vẽ lại những hình ảnh chói ngời và sự nghiệp lẫy lừng của quang Trung (dịch):

Trăm vạn quân hùng, khi xuống núi

Càn khôn chuyển biến, chớp mắt thôi

Ông vua “phá ruộng” oách vừa dấy

Quân vương “cây đổ” mất mật ngay

Chớ bảo mạnh tợn dễ chiếm nước

Biết đau gian trá khó giữ lâu

Thịnh suy rốt cuộc bởi vì người cả

Than tiếc lệ rơi lẫn máu tràn”.

Khó có tể tìm được ở đâu những ý từ và lời lẽ hay hơn về người anh hùng Tây đánh của dân tộc! Vì chỉ có ở Ngô Thì Nhậm thôi, những tình cảm nồng nàn sâu đậm đối với quang Trung Nguyễn Huệ!

Cũng khi đã còn trên đường đi sứ, Ngô Thì Nhậm đã nhiều lần nói đến quần thể lăng mộ màu đỏ – Đan Lăng – của Hoàng đế quang đãng Trung ở Phú Xuân với nỗi phấp phỏng nhớ mong, được viết ra thành lời “ghi chú” của bài thơ Cảm hoài:

Cung điện Đan Dương (Mặt trời đỏ) là đánh lăng phụng chứa bảo y Tiên hoàng ta. Quan san cách trở, lâu ngày ko được trông coi. Xa vời viên lăng, không ngăn được tấm lòng: một ngày bằng tía thu!”.

Đó là “lời dẫn” của câu kết thơ, cuối thi phẩm Cảm hoài:

Đan Dương cung điện nhật tam thu”!

(Trông về cung điện Đan Dương (tức Đan Lăng) một ngày coi bằng ba thu).

Khi về đến Phú Xuân, việc đầu tiên của Ngô Thì Nhậm là vào các ngày đầu và giữa tháng, dự lễ “Sóc vọng thị tấu nhạc Thái Tổ miếu” (Ngày rằm và mồng một, tấu nhạc ở miếu Thái Tổ), để “kính ghi” được bài thơ này (dịch) là:

“Từ thuở Kiều đánh bặt bát âm

Đài sen nến ngự, tuyết hoa trầm

Chín công, bảy đức, lưu giữ Thiều khúc

Trăm tướng, nghìn khanh, đợi gián lâm

Ngước mắt: Đan Lăng, mây tía phủ

Ngẩng đầu: Thanh Miếu, bến Ngân gần

Gặp kỳ sóc vọng, nghe trình nhạc

Đêm đêm ruột quặn, lệ ướt đầm!”.

Đến năm Đinh Tỵ (1797, vào một lần theo xe cộ vua trẻ kế vị là Cảnh Thịnh “Tòng giá bái tảo Đan Lăng” (Theo vua đi lễ mộ quang Trung ở Đan Lăng), Ngô Thì Nhậm còn “cung ký” (cung kính ghi lại) được một thi phẩm nhức đáu nỗi niềm cùng quang quẻ Trung nữa (dịch):

“Năm năm, nghiệp lớn chốc hoàn thành

Bậc thành minh đà rụng tướng tá tinh

Dưới giúp đời sau, truyền chính trị

trên so trời thẳm, dậy uy thanh

Nhân cao, nghĩa cả: còn Lê miếu

Lượng rộng, ơn dày: thả Mãn binh

Ngôi báu dài lâu nhờ đức lớn

tô Lăng bền vững rạng tinh linh”.

Và viết thêm hai “ghi chú” đầy ý nghĩa chổ chính giữa linh mang đến thi phẩm này:

Vua nhà Thanh, từ sau trận đại bại ở thành Thăng Long, rất lo Tiên hoàng đế ta đánh lịch sự phương Bắc, bèn sai tòa Khâm thiên giám chiêm nghiệm vị chủ tinh của vua nước Nam. Người chiêm tinh tâu rằng: vị chủ tinh rất sáng, song, ko quá 5 năm, chủ tinh ấy sẽ rơi, ko còn đáng lo ngại nữa”;

Mùa Xuân năm Đinh Tỵ (1797), tôi bị ốm, nằm mộng, thấy Tiên hoàng đế ngự ra Bắc Thành, tôi hầu thảo chiếu thư. Câu cuối cùng, ngự bút chữa là: “Trẫm lạc nhân hoàn lưu giữ chính trị” (Trẫm xuống cõi đời, để lại sự nghiệp chính trị), rồi ngoảnh lại bảo tôi: “Trẫm thêm 7 chữ, Khanh thấy thế nào?”. Tôi khấu đầu khen hay”.


Mê man mộng mị là thế, nhưng ở câu kết bài thơ ca ngợi quang quẻ Trung, Ngô Thì Nhậm vẫn phải theo thói thường lúc bấy giờ, chúc tụng mang đến ngôi báu của vua Cảnh Thịnh kế vị được “dài lâu nhờ đức lớn”! bởi vì vì, quả rất đáng lo ngại, triều đại Cảnh Thịnh – sau và cần thiết như 5 năm thịnh vượng thời quang Trung – đang chạm mặt buổi suy vi.

Được truyền ngôi báu lúc mới chỉ lên mười, vua Cảnh Thịnh vẫn non tếu trị vì chưng trong hai phương tệ nạn: quyền lực dần dà rơi không còn vào sự thao túng bấn lộng hành của Thái sư Bùi Đắc Tuyền mặt họ chị em và chuyện bè cánh tranh chấp giữa các quan tướng Tây tô cũ – mới, vào triều, kế bên cõi. Ngay thân lúc nhưng từ phương phái mạnh – Gia Định, quyền năng của chúa Nguyễn Ánh kình địch, xưa thua cuộc trước mạnh mẽ của quang Trung bao nhiêu, ni trỗi dậy trẻ trung và tràn trề sức khỏe bấy nhiêu, nhân đà trượt dốc của triều đình vua trẻ con Cảnh Thịnh.

Ngô Thì Nhậm bị cô lập, bất lực trong thực trạng đó. Phiên bản thân không hề là Binh bộ Thượng thư nữa, nhưng mà nhứ ký kết dưới bài Tựa viết mang lại tập sách Tinh sà kỷ hành của Phan Huy Ích chỉ từ là Thị trung Đại học tập sĩ thôi. Nhưng, vị “Đại học tập sĩ” này vẫn một niềm trung trinh với con phố đi theo Tây sơn của mình.Cũng vẫn thuộc Phan Huy Ích, khi thấy bạn “bạn đồng khoa, đồng liêu cùng quyến thuộc” tỏ ý ngán nản, ý muốn bỏ triều đình Phú Xuân, trở về quê nhà Sài đánh ( chùa Thầy) sống với “hoa nhan” (mặt hoa: vợ, hoặc chính là sắc vẻ riêng tư nhàn hạ của mình), Ngô Thì Nhậm đã có đến hai bài xích thơ khuyên: dù tóc sẽ hoa râm vẫn đề nghị ở lại với “chức vụ” (“trâm hoa”: tải trâm lên xiêm y quan chức) của tất cả hai người (dịch):

Rừng xanh, bào tía náu hoài a?

Tây phía sông này, tạm thời sống qua

Lòng chúa ước hiền, bao ái mộ

Bọn mình gặp hội há dời xa?

Văn chương thù phụng quen nền nếp

Sảnh những tin sử dụng lại thiết tha

Khuyên bạn đồng liêu “hoa điểm tóc”

“Mặt hoa” nào sánh cái “trâm hoa”!”.

Còn với chủ yếu mình, thì một lần tiếp nữa – như trong đợt đi sứ phướng Bắc, gặp được cây tùng đứng thẳng, tự do trong giá chỉ rét – Ngô Thì Nhậm vẫn luôn luôn lấy giống cây ngang tàng, vững xoàn này làm tấm gương và bạn sát cánh đồng hành cho cuộc sống, niềm tin và mong muốn của mình, dù cho có phải làm cây “Cô tùng” (Cây tùng cô đơn) như vẫn viết trong thi phẩm cùng tên (dịch):

Sừng sững thân solo trong giá chỉ lạnh

Hy bệ hạ cổ, khách nào đây?

Tóc xoăn, Bụt ốc lỳ ôm núi

Da cóc, tiên già khỏe cưỡi mây

Xuân đến, thuộc mai đua bói quả

Thu về, đón quế gần kề kề vai

Coi khinh thường sương tuyết, hay tin chắc

Chẳng chịu nghèo so vốn tính trời”!

Và hình ảnh những “ngọn núi cô độc” (Cô sơn), “con thuyền cô đơn” (Cô chu), nhưng vẫn:

Chở đạo, vơi thênh, con đường vượt sóng

Vững lòng, khỏi ngóng nước dưng đà

Và:

Lòng trong, chẳng quăng quật nơi trằn tục

Đầu thẳng, riêng rẽ thờ chốn ngọc cung

Cũng luôn hiện diện trong không ít thi phẩm nữa của Ngô Thì Nhậm, vừa để tự nhủ lòng, vừa muốn khích lệ người khác, đang đề xuất sống trong yếu tố hoàn cảnh và thời hạn triều chính trong thời hạn giữa thập kỉ sau cuối của nuốm kỷ XVIII ở Phú Xuân, với hầu như oan khiêm, nghiệt bửa do lộng thần Bùi Đắc Tuyên tạo ra.

Dường như đó là điều duy nhất mà Ngô Thì Nhậm hoàn toàn có thể làm vào thời gian và hoàn cảnh như thay và cũng gây được đôi chút hình ảnh hưởng. Vào năm Ất Mão (1795), giữa mùa hè đỏ lửa, Đại Đô đốc Vũ Văn Dũng – nhân vật chủ yếu của sứ đoàn bởi vì Quang Trung và Ngô Thì Nhậm sắp xếp năm Nhâm Tý (1792) đi quý phái triều Thanh “cầu hôn công chúa” không thành – nhân gặp mặt được è Văn Kỷ, là bạn thân giao thân mật của Ngô Thì Nhậm, nhưng hôm nay cũng đang bị Thái sư Bùi Đắc Tuyên bắt đi đày, giam lỏng sinh hoạt Mỹ Xuyên, đã nghe theo mưu mẹo của viên cựu Trung thư lệnh thân tín của nhà vua Quang Trung này, lấy quân vay mượn tòa phủ đệ Bùi Thái sư – chiếm dụng ngôi chùa Thiền Lâm trọng tâm kinh đô mà thành lập – bắt được kẻ quyền thần, đem nhấn nước, chết!

Ngô Thì Nhậm bắt buộc trực tiếp tham gia vào cuộc thay máu chính quyền này. Tuy thế ở thân phận một “Đại học sĩ cô đơn”, Ngô Thì Nhậm đã gồm ngay thi phẩm Tái kinh Thiền Lâm tự (Lại qua miếu Thiền Lâm) để phân bua thái độ bao gồm trị của mình, nhất là tấm lòng ưu ái của mình đối cùng với ngôi cổ trường đoản cú của quần chúng trong miền kinh thành của Tây Sơn, qua đa số câu như:

Tướng phủ phồn hoa cục dĩ di

Thôn cương cổ trặc thượng y y”.

Tạm dịch là:

Phồn hoa dinh tướng mạo cuộc tàn rồi

Chúa cũ làng quê cảnh lại tươi”.

Xem thêm: Siêu Chiến Binh La Mã Cổ Đại Đầy Rẫy Những Nữ Chiến Binh, Siêu ChiếN Binh Giáp SắT

Và phê phán:

Hàn tuyền cảnh thế đam quyền lợi

Khổ thụ trào nhân tác phúc uy”.

Tạm dịch là:

Suối lạnh nhịn nhường răn phường hám lợi

Cây thô như chế giễu kẻ khoe oai”.

Với lời “ghi chú” nói về Bùi Đắc Tuyên chỉ chiếm chùa có tác dụng dinh phủ, bị trừng phát đúng cùng với lẻ tự nhiên:

Chùa (Thiền Lâm) ở bên hữu ngạn sông Hương. Triều trước, có fan cậu của vua (“quốc cữu”) là Hưng Quốc công chỉ chiếm chùa làm tư dinh. Sau, viên quốc cữu bị giết, fan làng lại tôn tạo làm miếu như trước”.

Và nhất là “lời dẫn” mang đến hai câu “Kết” của bài xích thơ:

Vương Đạo, đời Tấn, khi gặp gỡ gió Tây (từ miền Vũ Xương) nỗi lên, thì đem quạt bịt bụi cơ mà nói: “Làn vết mờ do bụi của Nguyên Qúy (là kẻ lộng quyền trấn giữ miền Vũ Xương lúc ấy) làm bẩn thỉu bẩn fan ta”. Nguyên Qúy là cậu của vua Thành Đế, đơn vị Tấn”.

Bóng gió dùng điển cố kỉnh đời Tấn nghỉ ngơi phương Bắc, Ngô Thì Nhậm muốn ví mình với vương vãi Đạo, chê bai kẻ làm “quốc cữu” (cậu vua) Cảnh Thịnh là Bùi Đắc Tuyên, khi nói tới người lộng quyền Nguyên Quý, cũng là “quốc cữu” của Thành Đế:

Kinh qua rứa để trùng hồi thủ

Vi điếu “tây phong” một số loại nhất chi”.

Tạm dịch là:

Phủ cũ dạo qua, nhìn trở lại

Rót rượu đổ đất, điếu“gió tây”"

Trong hoàn cảnh bị o ép, cô độc trong vấn đề triều bao gồm những năm thời điểm cuối thế kỷ XVIII, bí quyết dùng chuyện cũ bên nước trung hoa để nói bài toán xấu đang diễn ra trước mắt sinh sống thời Bùi Đắc Tuyên còn lộng quyền là điều duy nhất mà Ngô Thì Nhậm có thể làm và có tác dụng khá hay, như vào trường hợp viết bài xích thơ châm biếm Vạn tuế những lão (Quan tể tướng (chỉ biết một việc là hô) “Vạn Tuế ”) với “lời dẫn” vào bài thơ (dịch nguyên văn):

Quan đại thần Tinh Nhiếp, Tể tướng đời Minh Hiến Tông, một hôm nhờ nội giám xin vua cho được vào chầu để tâu công việc. Vua mang lại gọi vào. Ông ta làm lễ, hô “vạn tuế” rồi lui ra. Những người thân cận vua, cười ồ, gọi ông ta là “Vạn tuế các lão” ! Tôi đọc được sử thời Minh, đến chuyện này, cũng bất giác cười ồ. Song, ngẫm mang đến kỹ, thì đời sau cười đời nay, cũng như đời ni cười đời xưa vậy”.

Thâm trầm, sâu sắc thế, và đây là lời thơ (dịch):

Chẳng nói, chẳng đừng, Minh Tể tướng

Danh “Ngài vạn tuế” mãi đồn vang!

Rụt rè, bệ ngọc, dòm ngai vàng ngự

Lắp bắp, thềm son, cúc thánh hoàng

Bởi khoái phượng chầu bên bệ Thuấn

Nên kiêng ngựa hý trước cung Đường

Còn rộng giống quái, bao ghê tởm

Ngậm cát xịt người, đại bất lương !”.

Vì thế, sau khi trừ khử được Bùi Đắc Tuyên, người ta thấy lúc này, Ngô Thì Nhậm có nhiều phần hả hê, hy vọng. Nhất là khi được chính vua Cảnh Thịnh lại giao mang đến việc đã quen và đã làm dưới thời vua quang Trung, là soạn thảo tờ Chiếu cầu lời nói thẳng, thác lời vua Cảnh Thịnh! Ngô Thì Nhậm một lần nữa như bừng bừng sống lại những năm tháng kề cận cùng quang Trung, tung hoành ngọn bút chính luận của minh:

Chiếu đến thần dân trong ngoài tuân biết :

Trẫm tuổi ít đức mỏng, lịch thiệp không mấy. Đấng Tiên Hoàng Đế (Quang Trung) sớm chầu trời, để lại trách nhiệm nặng nề và gian nan cho trẫm.

Khoảng vài cha năm nay, vận nước gặp lúc gian nan, kẻ họ ngoại (Bùi Đắc Tuyên) trộm quyền cương, (khiến) tai biến của trời luôn răn bảo, việc binh lửa ko lúc nào ngơi, người hành dịch (thì) có lúc bị chìm đắm dưới sóng gió, có lúc bị mắc vào mũi tên hòn đạn. Nào là phải vận tải đưa lương, nào là bị du lịch tham quan đục khoét. Những sự đau thương của nhân dân, nghe nói rất đáng thương”.

Giúp vua trẻ Cảnh Thịnh và cả triều đình Tây sơn thời ấy kiểm điểm thành khẩn và đầy đủ tình hình, Ngô Thì Nhậm bắt đầu nói đến trách nhiệm của triều đình, bằng những lời nghiệm suy về một chân lý lịch sử tuyệt đối đúng qua các thời:

Than ôi! đùa vui là điều nguy hiểm, khoe khoang là cái cơ mất nước!”.

Và bằng những lời tự thú thành khẩn:

Nay quốc gia đất rộng người nhiều, thực là nhờ công ơn Tiên Hoàng đế mở mang lúc trước.

Nhưng đất rộng mà nhiều chỗ hoang phí, dân tuy đông mà lại nhiều khu vực ta thán!

Trẫm phía trên rất là sợ hãi, dường như đứng bên trên (bờ) vực sâu!

Từ đời xưa, khai sáng cơ đồ đã là khó, mà sự gìn giữ thành công lại càng khó hơn!”.

Lý thuyết đã như thế, mà nỗi lo về tình hình thực tế và cụ thể của đất nước lúc bấy giờ, lại càng bức xúc hơn:

Nay trẫm cùng với tôn thất, người có công tích và các đại thần, cùng đau đáu toan tính sự trị dân, chưa biết thế nào là phải, thì làm sao xứng đáng với trọng trách của tiên đế phó thác cho! Và để bên trên thì yên ổn ủi thần linh của chín ngôi tôn miếu, dưới thì để bõ sự trông muốn của thần dân bốn biển.

Vì rằng lo lắng như thế là ngồi bên trên đống củi mà chất lửa ở dưới, ko dám lúc nào nguôi. Nay, trong thi triều đình, ngoài thì châu quận, xa thì chỗ biên ải, nào là kỷ cương chưa thành lập, binh cơ dân chính coi ra nhiều việc thiếu sót thẩm lậu, lấp chỗ này thì hẫng chỗ kia. Nói tóm lại, cái tình tệ trễ biếng là cái lòng tự mãn, tự túc, cái tích tập chìm đắm đã lâu, ko có gì kể xiết”.

Cuối cùng là cách giải quyết những bức xúc, khó khăn của tình thế trước mắt – “cầu lời nói thẳng”: