Khi gọi những câu hỏi “Vì sao đang thống trị nước ta hơn ngàn năm mà cuối cùng Trung Quốc vẫn không thể đồng bộ Việt Nam?”. Hoặc “Người việt nam (tộc người Kinh) vị sao nhưng mà khó nhất quán như vây?(1), đa số người nghĩ cứng cáp là ý kiến của những anh chàng người Việt nặng trĩu đầu óc dân tộc chủ nghĩa. Mà lại thật bất ngờ, những thắc mắc này và tương tự như vậy hiện tại là hồ hết chủ đề nóng của các diễn lũ tranh luận bên trên mạng internet của người Trung Hoa, bằng tiếng Trung chứ chưa hẳn của fan Việt.

Bạn đang xem: Tộc bách việt


*

Tượng thừa tướng nam Việt Lữ Giaở Linh Tiên Đạo Quán, Hoài Đức, HN.

Họ đã vấn đáp nhau, đại các loại thế này: hơn một ngàn năm, trước lúc nhà Tống lên ngôi, Giao Châu là nằm trong Trung Hoa, dù chị em họ Trưng có nổi dậy cũng chỉ mấy năm là dẹp yên. Nạm mà vì chưng sao từ đời Tống trở đi những triều đại trung hoa không thể thu phục nổi Việt Nam. Hơn nữa, dân tộc bản địa Việt Nam, tín đồ Kinh ấy, trường đoản cú đâu cơ mà ra, hình thành từ thời gian nào? tín đồ Hán họ từ cổ xưa đã có sức đồng nhất cực mạnh. Số dân tộc đã bị Hán tộc nhất quán không đếm xuể. Tại sao chừng ấy năm đô hộ vậy mà lại không nhất quán nổi Việt Nam… giả dụ An nam là thuộc trung hoa từ thời đó, liệu hiện giờ quần hòn đảo Nam Sa (VN hotline là trường Sa) bao gồm thành vụ việc không? nước ta có còn thu được nhiều hòn đảo ở phái nam Sa như hiện giờ không?

Là người việt Nam, chắc ai cũng muốn chủ yếu mình kiếm tìm câu trả lời cho những thắc mắc thú vị đó. Bọn họ từng nghe nói rằng, từ bỏ xa xưa một dải tổ quốc mênh mông từ phái nam sông Dương Tử trở về nam giới là nơi những tộc dân Việt ở và trở nên tân tiến nền lộng lẫy lúa nước rực rỡ. Cụ rồi ngày nay, hầu như đều đổi mới lãnh thổ và nước nhà của fan Hán, cần sử dụng Hán ngữ và văn hóa truyền thống Hán. Quy trình đó tín đồ ta quen call là Hán hóa. Bởi vì vậy quan sát lại lịch sử Bách Việt và quá trình Hán hóa Bách Việt, và quy trình Hán hóa Bách Việt, là một cách ôn nắm tri tân hữu ích. Đáng nhớ tiếc là thời ngày xưa đó lịch sử hào hùng chủ yếu ớt ghi chép lại bằng Hán ngữ cổ làm việc Trung Hoa, không dễ tiếp cận với đa số hiện nay. Bởi vì lẽ đó bạn viết bài xích này cố gắng tóm tắt phần nhiều gì mà lại sử sách cổ còn ghi lại, kết hợp với những tài liệu công nghệ đã chào làng của một số trong những học trả uy tín trên cố gắng giới, ngõ hầu hỗ trợ một vài tin tức hữu ích, các chiều, bao gồm cả còn vẫn tranh cãi.

Bách Việt là ai cùng ở đâu?

Vào cao cấp cổ, từ bỏ đời công ty Thương 商朝 (khoảng 1600-1046 TCN), vào văn từ thì chỉ bao gồm một chữ Việt 戉 (nghĩa là cái rìu), cũng là tên chung đến tộc tín đồ ở phía Nam chưa hẳn là fan Trung Hoa, bởi tộc người này sử dụng rìu (Việt) làm công cụ. Về sau, vào thời Xuân Thu Chiến quốc 春秋 戰國 (722-221 TCN) bước đầu trong văn tự có hai chữ Việt là 越 và 粤, đầy đủ chỉ bộ tộc Việt, dùng tương đồng (Sách cổ viết là 越粵互通-Việt Việt Hỗ Thông), ta hay điện thoại tư vấn 越 là Việt cỗ tẩu 走 (đi, chạy) và Việt 粤 là Việt bộ mễ 米-(lúa)2.

Trong Hán ngữ cận, hiện đại, nhì chữ Việt này (có thể trường đoản cú sau đời Minh) thì dùng tất cả phân biệt rõ ràng. Chữ Việt bộ tẩu 越 là đứng tên tộc Việt của nước Việt tất cả lãnh thổ ở vùng Bắc Triết Giang, ngày nay là vùng Thượng Hải, Ninh Ba, Thiệu Hưng (Cối Kê 會稽 xưa). Một một số loại ca kịch cổ sống vùng này vẫn còn đấy tên là Việt Kịch 越剧. Chữ Việt cỗ tẩu này cũng là tên gọi của tộc phái mạnh Việt (Triệu Đà) Âu Việt và Lạc Việt (Việt phái nam ngày nay), Mân Việt (Phúc Kiến), Điền Việt (Vân Nam, Quảng Tây)… Chữ Việt 粤 cỗ mễ 米 thời nay dùng ghi tên dân cư vùng Quảng Đông, Hồng Kong, Ma Cao… những người dân này sử dụng ngôn ngữ gọi là tiếng Quảng Đông (Cantonese). (Ai đến quảng châu đều thấy hải dương xe ô tô đều bắt đầu bằng chữ 粤 là do vậy).

Bởi vì xưa có đến hàng ngàn tộc Việt, cho nên vì thế sử sách gọi phổ biến là Bách Việt 百越 hoặc 百粤. Tên thường gọi Bách Việt xuất hiện trong văn sách lần thứ nhất trong bộ Lã thị Xuân Thu 吕氏春秋 của Lã Bất Vi 呂不韋 (291–235 TCN) thời đơn vị Tần.

Trong lịch sử Trung Hoa, toàn thể vùng khu đất Giang nam (tên điện thoại tư vấn vùng phái nam Sông Dương Tử), rộng bảy tám ngàn dặm tự Giao Chỉ đến Cối Kê, từ bỏ trước thời Tần Hán mọi là địa điểm cư ngụ của các tộc Bách Việt.

Thời nhà Hạ gọi là Vu Việt 于越, đời Thương điện thoại tư vấn là Man Việt 蛮越 hoặc nam Việt 南越, đời Chu call là Dương Việt 扬越, gớm Việt 荆越, từ thời Chiến quốc hotline là Bách Việt百越.

Sách Lộ Sử của La túng (1131 - 1189) tín đồ đời Tống viết3: Việt thường, Lạc Việt, Âu Việt, Âu ngai, Thả âu, Tây âu, Cung nhân, Mục thâm, Tồi phu, núm nhân, yêu quý ngô, Việt khu, Quế quốc, Tổn tử, Sản lí (Tây Song bản Nạp), Hải quý, Cửu khuẩn, Kê dư, Bắc đái, Phó cú, quần thể ngô (Cú ngô)…, gọi là Bách Việt.

Hán Hóa Bách Việt - giai đoạn từ thượng cổ cho trước thời Tần-Hán

Gọi Hán hóa chỉ là khiến cho tiện thôi, thực tế không đúng, vì hôm nay làm gì đã tất cả nhà Hán. Nhị nước Ngô - Việt là hầu như tộc Bách Việt được ghi chép vô cùng sớm vào sử sách. Nước Ngô 吴国,còn gọi là Cú Ngô 句吴, Công Ngô 工吴,攻吾… lập quốc vào thời Chu Vũ vương (thế kỷ 12 TCN), kinh kì ở tô Châu 苏州 ngày nay, tự thủy tổ là Ngô Thái Bá 吳太伯 truyền đến Phù Sai夫差 thì bị tiêu vong bởi nước Việt (473 TCN). Thực chất ghi chép nhanh nhất trong sử sách là Vu Việt 于越, chi phí thân của nước Việt 越 国 thời Chiến quốc. Nước Việt sẽ tồn tại muộn duy nhất cũng từ thời nhà Thương, không tham gia vào sự kiện Vũ Vương vạc Trụ (1046 TCN), tuy nhiên sử có ghi là hơi lâu trước đó đã làm khách khứa của Chu Thành vương 周成王(1132 - 1083 TCN). Nước Việt đã gồm một văn hóa truyền thống dân tộc quánh sắc, gọi là văn hóa Mã Kiều 馬橋文化, mà những chứng tích đang tìm thấy khi khai quật di chỉ Thái hồ 太湖地區. Nước Việt định đô nghỉ ngơi Cối Kê 會稽 (Thiệu Hưng ngày nay) truyền cho đời Câu Tiễn句踐 (496 - 464 TCN) thì bành trướng lên phía Bắc, năm 473 TCN sau khoản thời gian diệt nước Ngô, không ngừng mở rộng bờ cõi Bắc chỉ chiếm Giang sơn 江蘇, Nam đoạt Mân Đài 閩台 (tức Phúc kiến ngày nay), Đông sát Đông Hải 東海, Tây cho Hoàn phái nam 皖南 (phía phái mạnh An Huy ngày nay), hùng cứ một cõi Đông Nam. Đến năm 306 TCN, nước Sở 楚國 nhân nước Việt, triều vua Vô Cương, nội loạn, bèn links với nước Tề 齊國 tiến chỉ chiếm nước Việt, đổi thành quận Giang Đông, nước Việt giỏi diệt cùng bị Sở hóa tự đó. đều sự kiện này được ghi chép sâu sắc trong cỗ sử Ngô Việt Xuân Thu 吳越春秋 vì Triệu Diệp 赵晔 thời Đông Hán soạn (~năm 25). Những nhà khoa học thay giới thời buổi này cũng vẫn phục dựng đầy đủ lịch sử này, ví dụ xem Eric Henry4.

Đến đây cần nói rõ, Sở là cội Hoa Hạ (sau này điện thoại tư vấn là Hán) xuất xắc là Bách Việt, hiện còn các tranh cãi. Dân Hoa Hạ (chính là tộc Hán sau này) nhận mình là bé cháu của Tam Hoàng, Ngũ Đế. Tam Hoàng thì khôn cùng thần tiên, mơ hồ, Ngũ Đế bao gồm vẻ ví dụ hơn. Theo Sử cam kết của bốn Mã Thiên5 thì đó là năm chi: Hoàng Đế (黃帝), siêng Húc (顓頊), Đế ly (帝嚳), Đế Nghiêu (帝堯), Đế Thuấn (帝舜). Dân nước Sở tự dìm thuộc bỏ ra Chuyên Húc, họ Cao Dương 高阳 tức là tộc Hoa Hạ (Hán). Đất nước Sở nằm ở trong phần giữa sông ngôi trường Giang, vùng phái nam Bắc hồ nước Động Đình, quen điện thoại tư vấn là vùng ghê Sở (Hồ Bắc - hồ Nam của nước trung hoa ngày nay). Vùng tởm Sở nằm ck lấn phía Nam lưu vực sông Hoài sông Vị của dân Trung Nguyên Hoa Hạ. Đó là vùng đất đầu tiên mà một bỏ ra của dân Hoa Hạ (chi siêng Húc) thiên di xuống. Nhà thơ khuất Nguyên (340 - 278 TCN) tín đồ nước Sở, mở màn bài thơ Ly Tao đã viết6: Bá Dung nhớ phụ vương ta thuở nọ, /Vốn loại vua về họ Cao Dương (Nhượng Tống dịch thơ). Trước lúc con con cháu Cao Dương nam giới thiên cho đây, dân phiên bản địa là tộc nào? Nước Sở lập quốc vào thời điểm cuối đời Thương quãng đời đầu Chu (1042 TCN). Sách Sử cam kết - thiên Sở núm gia viết rằng fan Sở là dân Man (Sở Man), vua Sở dìm mình là dân Man Di7. Man là chữ fan Hoa Hạ call dân khu vực miền nam không buộc phải là Trung Hoa. Những khai quật khảo cổ sinh hoạt vùng ghê Sở gần đây cũng cho thấy rằng thực chất cư dân tối cổ ở vùng tởm Sở có nguồn gốc Tam Miêu, một dân tộc bản địa thuộc đội Bách Việt. Đây rất có thể là đội Âu Việt sống phía Tây nên có cách gọi khác là tộc Tây Âu, để biệt lập với Đông Âu là tộc Âu Việt phía Đông, tức vùng Mân - Đài (Phúc Kiến). Tộc Tây Âu, theo những nhà dân tộc bản địa học, có thể là tổ tiên các tộc H’mông, Lào, Miến, Thái… hiện tại nay, không nhiều nhiều cũng có thể có cùng huyết hệ người việt nam cổ. Bởi thế là quá trình Trung Hoa hóa dân Man (Miêu tộc bạn dạng địa) đã bắt đầu từ cuối Thương đầu đời Chu rồi. Rất có thể tạm call đó là đợt đồng điệu thứ nhất.

*

Sự trung hoa hóa theo thế lực nước Sở, bành trướng đến Trùng Khánh, Quý Châu, sau đây sang tiếp phía Đông, trở thành 1 trong những thất hùng thời Chiến quốc. Đặc biệt là quý tộc Sở cổ đều phải sở hữu họ Hùng (熊 - nhỏ gấu), vua Sở là Hùng Vương, phù hợp có contact gì đó mang đến Hùng Vương nghỉ ngơi Việt Nam, chỉ khác chữ nôm viết 雄 - hùng mạnh, (trong sử trung hoa cổ không tìm kiếm thấy ghi Hùng vương 雄 này, chắc hẳn rằng đây là do những nhà Nho việt nam viết lại sau này!). Kết luận đến thời chết thật Nguyên, rồi tiếp nối là lúc Sở khử Việt phía Đông, thì Sở sẽ hoàn toàn biến thành dân Trung Hoa, và quá trình Trung Hoa hóa Ngô - Việt là quá trình đồng điệu thứ hai, tiến hành thông qua nước Sở.

Các nhà công nghệ Nhật, Mỹ, đã có khá nhiều phát hiện, chứng minh nền tao nhã Ngô Việt sau khi nước Việt bị diệt và china hóa (đúng hơn là Sở hóa), đã theo dòng tín đồ Ngô Việt chạy ra biển cả sang Nhật bạn dạng (tiếng Nhật bạn dạng đọc Hán tự theo kiểu nước Ngô, nên gọi là ごおん-Go On- Ngô âm 呉音). Nền tân tiến đó hầu hết theo bộ phận tinh hoa của dân Ngô Việt chạy xuống vùng dưới Nam đúng theo lưu cùng Việt bạn dạng địa, do vậy văn minh Việt kéo trường đoản cú Lĩnh nam (phía Nam dãy Ngũ Lĩnh - tức Bắc Lưỡng Quảng ngày nay) mang lại Giao Chỉ. Theo phát hiện của Jerry Norman và Tsu-lin Mei (Washington University cùng Cornell University) thì nhiều vô kể từ cổ của tộc Việt nước Ngô Việt hiện vẫn thông dụng trong tiếng Việt ngày nay, ví dụ các từ: chết; chó, đồng (trong đồng cốt), sông, khái (hổ), ngà (trong ngà voi), nhỏ (trong nhỏ cái), ruồi, đằm (trong đằm ướt), sam (con sam), biết; bọt bong bóng , bèo…8 Điều này minh chứng rằng dân Lạc Việt ít nhiều có thuộc huyết thống với dân Ngô Việt xưa. (Xem bạn dạng đồ).

Hán hóa Bách Việt- quy trình sau thời Tần-Hán

Cho đến trước lúc Tần Thủy Hoàng khử được sáu nước, dẹp quăng quật nhà Chu, thống nhất trung hoa (221 TCN) thì dân Hoa Hạ (Hán tộc) chỉ chiếm khoảng lãnh và nhất quán được dải đất từ Hoàng Hà xuống cho Ngũ Lĩnh9, còn tự Ngũ Lĩnh trở về nam (Lưỡng Quảng, Giao Chỉ, Hải Nam... điện thoại tư vấn tắt là Lĩnh Nam) nằm trong về Âu Việt (gọi phổ biến Tây Âu cùng Đông Âu) với Lạc Việt. Từ khiếp Sở trở về Tây, tây nam (Vân Nam) vẫn tồn tại thuộc về Điền Việt, Tây Âu, Đại Lý…

Vùng Bách Việt phía tây-nam này (Vân Nam) thì mãi đến thay kỷ 12 còn độc lập, dù tín đồ Hán có tiến hành nhiều trận đánh tranh lấn chiếm lẻ tẻ. Chỉ với sau khi Mông Cổ chiếm Đại Lý (1253), Vân Nam, rồi sau đó chiếm nốt Trung Hoa, lập ra đơn vị Nguyên, thì Vân Nam bắt đầu nhập vào Trung Hoa. Năm 1381, Minh Thái Tổ bắt đầu bình định hoàn thành Vân Nam với cuộc Hán hóa hoàn tất hết sức nhanh. Ngày này hơn 61% cư dân Vân phái mạnh là tín đồ Hán.

Vùng Lĩnh Nam chiếm làm đất china từ thời Tần - Hán, nhưng quá trình Hán hóa thì khá khó khăn và cho đến bây giờ vẫn chưa xong xuôi hết (!). Cổ sử nước trung hoa chép thì Lĩnh Nam có rất nhiều bộ tộc Việt lập quốc như Tây Âu, Lạc Việt… gồm nước Dạ Lang (nhưng không thấy chép Văn Lang!). Âu cùng Lạc10 là 1 tộc Việt hay là hai tộc Việt không giống nhau, cho đến tận thời buổi này vẫn còn tranh cãi. Sách “Hoài phái mạnh Tử” (139 TCN) thì chỉ viết tất cả Tây Âu11 không có nói tới Lạc chỗ nào cả. Sách “Sử Ký” (94 TCN) muộn rộng một ít thì cũng đều có viết Âu, không kiếm thấy chữ Lạc đứng riêng một mình, mà luôn luôn chỉ bao gồm chép Âu Lạc ngay tắp lự nhau12. Tuy vậy trong Lã thị Xuân Thu (291–235 TCN) sớm nhất có thể thì có chép” Việt Lạc-越骆”13. Việt Lạc rất tất cả thể đó là nước Lạc Việt vào sử sách sau này, Việt Lạc là thu thanh trực tiếp từ ngôn từ người Việt, theo ngữ pháp Việt, còn sau này ghi Lạc Việt là biên chép qua thông ngôn sang Hán Ngữ, theo ngữ pháp Hán.

Luận theo sử sách chép, rất có thể thời chi phí Tần thì Âu cùng Lạc là hai bỏ ra Việt không giống nhau. Thời kỳ chiến đấu cản lại Tần thì hoàn toàn có thể hai bỏ ra Việt này hòa hợp lại với nhau thành một khối Âu Lạc. Thời điểm đó trung tâm là nghỉ ngơi Nam Trung Hoa, vùng Vũ Minh Mã đầu (Nam Ninh - Quảng Tây ngày nay). Chỉ sau khi Hán Vũ Đế bình phái nam Việt của Triệu Đà thì hai chi này bắt đầu lại phân chia ra, với trung trung khu di về vùng quanh tp. Hà nội ngày nay.

Đồng thời cùng với nước Lạc Việt tất cả nước Tây Âu xuất xắc Âu Việt mà bạn đứng đầu trong sử chép là Thục Phán. Tuy vậy Âu Việt lập quốc dịp nào với Thục Phán từ đâu ra thì sử sách không ghi rõ. Không ít ý kiến cho rằng Thục Phán là hậu duệ của vương triều nước Thục. Quả thật sử gồm chép một đất nước tên là Thục Quốc, sống Tây Nam nước trung hoa ngày nay. Thường xuyên Cừ (347)người đời Tấn viết trong Sách “Hoa Dương Quốc Chí”14: “Nước Thục Đông giáp nước Ba, Nam gần kề Việt, Bắc phân giới với nước Tần, Tây tựa Nga Ba”. Vị trí địa lý như vậy nên dân cư ở đây bao gồm người Khương, tín đồ Việt, người Hoa Hạ. Chiếc họ Khai Minh làm vua nước Thục, truyền được 12 đời, mang đến năm 316 TCN đời Chu Thận vương vãi thì bị đơn vị Tần diệt15, hậu duệ chạy về phương Nam. Sử chép mang lại đây thì đứt đoạn, không nói gì tiếp. Cho nên sau đây nói Thục Phán là hậu duệ Khai Minh thị, thân phụ Thục Phán là Khai Minh Chế chỉ chiếm lưu vực Diệp Du Thủy (tức thượng nguồn sông Hồng)16, xưng là An Tri vương vua nước Tây Âu, sau truyền ngôi cho nhỏ là Phán, cũng chỉ là một trong giả thuyết, chép lại theo thần thoại của tộc dân Đại Y17.

Lúc này cũng là thời kỳ theo truyền thuyết thần thoại là gồm nước Văn Lang nghỉ ngơi phía trung cùng hạ lưu giữ sông Hồng (trong cổ sử china không có tên nước Văn Lang, chỉ mang tên một nước là Dạ Lang, liệu có liên quan đến Văn Lang không?), vày dòng bọn họ Hùng làm vua. Việc Thục Phán là hậu duệ nước Thục, cũng tương tự nước Văn Lang gồm vua Hùng trị vì 18 đời vào sử An phái nam là ghi lại theo truyền thuyết. Tuy nhiên Thục vương Tử tên Phán, Hùng vương vua Lạc Việt, Thục diệt Hùng Vương chỉ chiếm lãnh thổ, xưng là An Dương vương thì gồm ghi vào sử cổ Trung Hoa từ trên đầu Công nguyên.

Theo quyển “Việt sử lược”18, của người sáng tác không rõ tên, chắc hẳn rằng là người vn khắc in ở trung quốc vào quãng cuối Nguyên đầu tiên Minh (~1360), bao gồm viết về nước Văn Lang, vua là Đối vương 碓王, sau bị Thục Phán tấn công đuổi, Phán xưng là An Dương Vương.

Sách cổ “Thủy khiếp chú” dẫn lại lời ghi trong “Giao châu ngoại vực ký” rằng19 “… Thục vương Tử dẫn binh tướng ba vạn tấn công lại Lạc vương 雒王, Lạc hầu 雒侯, thu phục các Lạc Tướng. Rồi đó Thục vương Tử xưng là An Dương Vương”. Sách “Cựu Đường thư” dẫn lại “Nam Việt chí” chép20 “Đất Giao Chỉ cực kì màu mỡ, xưa gồm vua xưng là Hùng vương vãi 雄王, tất cả Lạc hầu phò tá. Thục vương Tử dẫn quân tướng ba vạn tiến đánh, diệt được Hùng Vương. Thục xưng có tác dụng An Dương Vương, kẻ thống trị Giao Chỉ”. Vì thế thì sử sách tất cả ba tên gọi cho vua nước Lạc Việt: Lạc Vương, Hùng Vương, Đối Vương. Có nhiều ý kiến cho rằng ba tên thường gọi này là một, đó là Lạc Vương, các tên khác vày về sau xào luộc nhầm chữ Lạc 雒 của Hán ngữ mà lại thành21. Dầu sao thì cũng có hai giải thích về truyền thuyết thần thoại danh xưng Hùng Vương, một được coi là dòng dõi bọn họ Hùng vương nước Sở, hai là Lạc vương vua của dân Lạc Việt. Dù tên tuổi đúng sai cố nào, thì Hùng Vương không chỉ có thuần túy là truyền thuyết thần thoại của Việt Nam, mà cũng có ghi trong cổ sử Trung Hoa. Nhân đồ gia dụng Thục Phán mặc dù nguồn cội chưa xác định, nhưng cũng đều có thật, xâm lăng Lạc Việt lập nên nước Âu Lạc xưng là An Dương vương vãi cũng là tất cả thật, có ghi trong thiết yếu sử không những của Việt Nam22.

Tần khử Sở, rồi đánh chiếm Lĩnh Nam, Đô Úy Triệu Đà được Tần phân công quản lĩnh Quế Lâm, Tượng Quận. Nhân khi vị trí nơi nổi lên chống Tần, năm 204 TCN Triệu Đà bèn chiếm lĩnh Nam lập nước phái mạnh Việt, đóng góp đô sinh hoạt Phiên Ngung (Quảng Châu) và xâm chiếm Âu Lạc. Sách “Giao Châu ngoại vực ký” chép: “Nam Việt vương Úy Đà cử binh tiến công An Dương Vương. An Dương Vương gồm thần nhân Cao Thông phù tá, chế ra nỏ thần mang đến An Dương Vương, một phát giết mổ được cha trăm mạng”23. Sách “Thái Bình Ngự Lãm” dẫn “Nhật phái mạnh truyện” còn chép cường điệu hơn, nỏ một phân phát giết cha vạn tín đồ và còn kể tinh tế chuyện tình Mỵ Châu Trọng Thủy, chuyện mất nỏ thần, dẫn mang lại An Dương vương thất bại24. Nước Âu Lạc từ đó nhập vào nước phái nam Việt25. Triệu Đà lập nước phái mạnh Việt năm 203 TCN, giữ chủ quyền với bên Hán được 92 năm, truyền 5 đời vua, đến đời Triệu con kiến Đức và thừa tướng mạo Lữ Gia26 thì mất nước vào tay Hán Vũ Đế năm 111 TCN. Một dải Lĩnh Nam cùng Đông Hải bị Hán chỉ chiếm và Hán hóa kéo dài thêm hơn ngàn năm, ko kể Lạc Việt, còn lại trọn vẹn trở thành Hán. Lạc Việt, sau hơn 1000 năm bầy tớ và Hán hóa, vẫn giữ được bản sắc cùng nền lộng lẫy Việt, sau cuối thì giành được độc lập và trở thành Đại Cồ Việt, Đại Việt, phái mạnh Việt và nước ta đến tận ngày nay. Đó là một trong những trường hợp tuyệt nhất mà china không thể Hán hóa được.

Vì sao Đại Việt không bị Hán hóa?

Đồng hóa dân tộc bản địa (national assimilation) gồm: 1 - Đồng hóa từ nhiên: đấy là một xu hướng tự nhiên và thoải mái trong tiến trình lịch sử dân tộc loài người. 2 - Đồng hóa chống chế: sự cưỡng hiếp một dân tộc bản địa bị trị gật đầu ngôn ngữ, chữ viết, phong tục, tập tiệm của dân tộc bản địa thống trị; đấy là một tội ác.27 tín đồ Hán đã tiến hành cả nhì biện pháp đồng hóa này rộng một nghìn năm mà lại Đại Việt vẫn không bị đồng hóa, người Trung Hoa ngày này tìm mọi hình thức để biện minh nhưng chính họ cũng ko thấy thuyết phục lắm. Chẳng hạn:

* nước ta ở xa Trung Nguyên, núi sông cách trở không nhân tiện đồng hóa. Phản chưng lại: nguyên nhân Vân nam cũng xa, núi sông ngăn cách hơn các mà chỉ vào mấy trăm năm đã bị đồng hóa hoàn toàn.

* việt nam ở phương Nam, rét ẩm, tín đồ Hán không ở được. Thế lý do Hải Nam tương tự như vậy mà lại ở được, đồng hóa dứt rồi.

* trên vì con số người Hán di dân xuống việt nam ít. Thực ra, không có bằng chứng nào là thấp hơn Hải Nam, Vân nam giới cả. Chỉ riêng số quan tiền lại thống trị và số quân chỉ chiếm đóng trong hơn một ngàn năm, cũng rất nhiều hơn số dân bạn dạng địa. Chỉ rất có thể hiểu bạn Hán sinh sống đây đã biết thành Việt hóa. Cũng có thể có ý kiến cực đoan bênh vực, nói rằng thực ra đã Hán hóa dân Việt rồi nhưng từ sau năm 1945, việt nam đã thanh lọc lại hết!

Cũng có một số trong những kiến giải của bạn Trung Hoa bình thường ngày nay, coi ra cũng không ít có lý, ví như:

* người Kinh có tía nguồn gốc: bạn Lạc Việt, bạn Thục, tín đồ Hán. Do thế người Kinh hấp thụ được tinh xảo của tía chủng tộc đề nghị trở thành một tộc fan ưu tú.

* người Hán ở vn kể cả những tầng lớp giai cấp không nhất quán được tín đồ Kinh, trái lại bị đồng điệu ngược trở thành bạn Việt. Người Kinh là 1 trong những tộc người có năng lực đồng bộ mạnh, bằng nếu không nói là còn hơn fan Hán. Hãy xem họ mở rộng về phía nam giới thì rõ.

Nhưng kia chỉ là đông đảo lý do hình thức mà số đông người thông thường có thể nhận biết được. Thực ra, theo các nhà chăm môn, đồng nhất dân tộc là 1 trong những vấn đề kỹ thuật lớn, vô cùng nhạy cảm cùng vẫn chưa tồn tại được một định hướng nào đứng vững cả, bởi vậy trong thời điểm tạm thời không bàn đến lý luận trong bài xích này. Thông thường nhất quán dân tộc là 1 trong sự tổng hòa gồm:

* Đồng hóa chủng tộc, thường xuyên được thực hiện bằng một cuộc chinh phục và kẻ đoạt được hoặc khử chủng dân bị chinh phục, hoặc xua xua dân bị chinh phục để sửa chữa thay thế bằng người dân của phía chinh phục, hoặc pha loãng ngày tiết thống.

* Đồng hóa về văn hóa, tín ngưỡng.

* Đồng hóa về tổ chức cộng đồng, xóm hội.

Xem thêm: Nhà Thờ Đức Bà Paris - Hai Năm Sau Trận Hỏa Hoạn

(Về vụ việc Văn Hóa, Ngôn Ngữ, Tín Ngưỡng, những là đều yếu tố bảo tồn dân tộc Việt, xin giành riêng cho bài sau).

Sự đồng điệu dân tộc sẽ khó khăn được thực hiện.

1. Trường hợp một dân tộc bản địa có sức sống sinh học và xã hội mạnh mẽ thì sự đồng điệu chủng tộc nặng nề thành công, ví dụ nổi bật là dân tộc Do Thái.

2. Đồng hóa về văn hóa, tín ngưỡng phụ thuộc vào vào trình độ văn minh của dân tộc. Một dân tộc bản địa mạnh về chinh chiến, tất cả thể thành công trong cuộc chinh phục, tuy nhiên nếu trình độ văn minh thấp hơn thì sẽ bị kẻ chiến bại đồng hóa, điển dường như tộc Hung Nô, bạn nữ Chân, Mãn Châu… đều chiến thắng người Hán nhưng lại bị Hán hóa.

3. Lúc một xã hội dân tộc có tổ chức tốt, ráng kết những thành viên bền chặt, thì dân tộc bản địa đó rất khó khăn bị đồng hóa.

Nhìn lại thì thấy người việt nam (người Kinh) bao gồm đủ cả bố yếu tố 1,2,3: bạn Kinh hiện thời là địa điểm tập hợp những thành phần xuất sắc ưu tú nhất của Bách Việt, bởi lẽ vì khi Bách Việt bị Hán hóa, những thành phần ưu tú, tinh xảo trong làng mạc hội Việt là kim chỉ nam tàn gần kề của người Hán, do đó những thành phần này nên tháo chạy, và nơi dung nạp chúng ta là mảnh đất cuối trời Bách Việt, tức nước ta ngày nay. Hãy xem ví dụ về ngôn ngữ Ngô Việt còn gìn giữ trong giờ Việt (như đang nói sinh hoạt trên), đó là 1 bằng hội chứng cho sự di chuyển của bạn Ngô-Việt xuống đây. Vì vậy tộc bạn Kinh có sức sinh sống mãnh liệt.

Tinh hoa của cao nhã Bách Việt được cô lưu lại ở fan Kinh, chắc hẳn rằng không hèn nền văn minh Hoa Hạ. Người việt dù không tồn tại văn tự riêng biệt (hay có mà bị xóa sạch sau ngàn năm nô lệ) nhưng lại vẫn phát triển và bảo tồn được ngữ điệu dân tộc, dù cần mượn Hán Ngữ nhằm ghi chép, thì thật là một kỳ tích, chẳng hèn gì bạn Do Thái vẫn duy trì được tiếng do Thái dù bị diệt chủng và xua xua đuổi hai nghìn năm.

Tổ chức xã hội của tộc Việt, nổi bật là thôn xã đã cố kỉnh kết xã hội rất chặt. Tổ chức nhà nước cũng có rất sớm, tự thời Chiến quốc, cho nên vì vậy rất cạnh tranh phá vỡ, nó tồn tại lốt tích sau thời điểm khi đã độc lập. Hãy ghi nhớ đến họp báo hội nghị Diên Hồng thời Trần nhằm thấy niềm tin của tổ chức triển khai xã hội gắn kết người dân với triều đình ngặt nghèo đến nấc nào. Trong cả một vương vãi triều thất thế, bị truy sát như Triều Mạc, cũng không phân phối rẻ quốc gia cho ngoại bang. Năm 1594, Mạc Ngọc Liễn chiếm giữ Vạn Ninh, trước khi chết để di chúc đến Mạc Kính Cung: “Nay vận khí đơn vị Mạc đã hết, chúng ta Lê lại phục hưng, đó là số trời, dân ta vô tội nhưng mà để cần mắc nợ binh đao, sao lại nỡ thế… Lại không nên mời fan Minh vào trong vn mà để dân ta bắt buộc lầm than đau khổ, này cũng là tội béo không gì nặng nề bằng”28.

Quân Minh đầu TK 15 cũng cạnh tranh mà tất cả thể chiếm lĩnh được Đại Việt có tác dụng quận thị xã nếu không có những nhóm quý tộc như đội Mạc Thúy, vì nghĩa vụ và quyền lợi riêng phân phối rẻ dân tộc cho tất cả những người Minh. Cần phải biết Mạc Thúy là hậu duệ của danh nhân Mạc Đĩnh Chi, một đại thần bên Trần... Nhà Thanh quan yếu chiếm Thăng Long nếu không tồn tại vua quan chào bán nước Lê Chiêu Thống, tiếc nắm y lại được coi là dòng dõi của nhân vật dân tộc Lê Lợi…

Than ôi! truyền thống lâu đời thì hào hùng rực rỡ, tổ tiên bắt buộc đổ bao mồ hôi, xương máu new có, nhưng bán rẻ nó đi thì thật dễ dàng. May sao tự nghìn xưa số những kẻ bán rẻ dân tộc bản địa như vậy là vô cùng nhỏ dại trong cộng đồng người Việt.1

CHÚ DẪN

1为什么经历了一千多年的统治,中国始终不能同化越南?“Vì sao đang thống trị nước ta hơn ngàn năm mà cuối cùng Trung Quốc vẫn không thể đồng điệu Việt Nam?”. Http://bbs.tianya.cn/post-no05-226522-1.shtml

越南人(京族)为何难以同化 “ Người vn (tộc người Kinh) vày sao mà khó đồng hóa như vây?” http://lt.cjdby.net/thread-1440161-1-1.html

2 tất cả học giả Việt đương thời theo tự dạng vội suy đoán rằng viết như vậy có lẽ chỉ tộc tín đồ vác rìu đi (chạy) săn với tộc người trồng lúa vào ruộng. Chứng minh thời bấy giờ tộc Việt thuộc lộng lẫy săn phun và trồng trọt. Có lẽ không phải đơn giản và dễ dàng như vậy. Khảo sát lịch sử vẻ vang văn tự thì thấy rằng Việt 越 và Việt粵 âm gọi giống nhau, “Sử ký” viết là 越, “Hán thư” viết là 粤. Âm phát âm 粤 là tự âm đọc của chữ Vu 于, fan cổ gọi 越 là于. Vu 于 viết theo lối chữ triện 篆 là 亏, hài thanh là chữ vũ 雨-mưa, viết lên ở trên thành 雩. Vào “Hán Thư” còn tồn những chữ cổ, phải chữ Việt 越 hồ hết cải viết thành雩, sau theo lối chữ lệ 隶, chữ khải 楷 new viết do đó 粤, tức chuyển đổi hình chữ vũ 雨 để lên chữ Vu亏.

3 “路史” 罗泌 (1131—1189) 宋朝 : 越裳, 雒越, 瓯越瓯皑, 且瓯, 西瓯, 供人, 目深, 摧夫, 禽人, 苍梧, 越区, 桂国, 损子, 产里(西双版纳), 海癸, 九菌, 稽余, 北带,仆句, 区吴(句吳), 是谓百越。

#4 http://www.sino-platonic.org/complete/spp176_history_of_yue.html

The Submerged History of Yuè. By Eric Henry, University of North Carolina

5 史記-司馬遷 (145 – 86 TCN)

6屈原在《离骚: 帝高阳之苗裔兮,朕皇考曰伯庸- Ðế Cao Dương đưa ra miêu duệ hề, Trẫm hoàng khảo viết Bá Dung.

7《史记.楚世家》记载: “封熊绎于楚蛮- phong Hùng Dịch ư Sở Man “, “ 熊渠曰: 我蛮夷也不与中国之号谥- Hùng Cừ nói: Ta là dân man di, không cùng hiệu, thụy của Trung quốc. Hùng Dịch (~1006 TCN) là vua lập ra nước Sở, Hùng Cừ (~877 TCN) là vua Sở về sau. Sở Man là tên gọi nhà Thương, Chu điện thoại tư vấn dân khiếp Sở phiên bản địa, Man tức là Man Việt, thương hiệu tộc Việt thời bên Thương.

8 Jerry Norman and Tsu-lin Mei, Monumenta Serica, Vol. 32 (1976), pp.274-301, Published by: Taylor và Francis, Ltd.

9 五岭 Ngũ Lĩnh-dãy núi phía Nam china chạy qua biên giới những tỉnh Quảng Tây, hồ nước Nam, Giang Tây, Quảng Đông, gồm năm đỉnh điểm (Ngũ lĩnh) là 越城 (Việt Thành)、都庞 (Đô Lung), 萌渚 (Manh Chử), 骑田 (Kỵ Điền), 大庾(Đại Dữu).

10 Chữ Lạc có rất nhiều cách viết, những đọc là Lạc. Hai chữ 雒,骆 hay dùng tương đồng để chép Lạc Việt vào sách cổ. Giờ đồng hồ Bắc Kinh hiểu là Luo, Quảng Đông đọc lok, Đời Đường gọi lak. Những học giả mang lại rằng bắt đầu chữ Lạc là vì người Hán thu thanh chữ Lúa, Ló của người Việt, tín đồ Mường nhưng ra. Người việt nam là tộc người dân có nền tiến bộ lúa nước.

11《淮南子·人间训:“(秦皇)又以卒凿渠而通粮道,以与越人战,杀西呕君译吁宋。Hoài phái nam Tử. Nhân gia huấn: (Tần Hoàng) cho quân đào kênh thông con đường vận lương, rồi đánh tín đồ Việt, thịt được vua Tây Âu là Dịch Hu Tống”.

12《史记·南越列传》赵佗上呈汉文帝的“谢罪书”:“且南方卑湿,蛮夷中间,其东闽越千人众号称王,其西瓯骆裸国亦称王。” Triệu Đà dưng thư tạ tội với Hán Văn Đế: “ đất phương phái mạnh thấp, độ ẩm ướt. Trong những tộc mọi rợ ở đây, (chỉ dám) xưng vương vãi phía Đông với dân Đông Âu vài ngàn khẩu, phía Tây cùng với nước Âu Lạc khỏa thân (ý nói đóng góp khố túa trần).

13《吕氏春秋·孝行览·本味篇》:“和之美者:阳朴之姜,招摇之桂,越骆之菌。”高诱注:“越骆,国名。菌,竹笋。” Lã thị Xuân Thu-Hiếu hạnh lãm, phiên bản vị thiên:” gần như thứ hoàn mĩ là gừng Dương Phác, quế Chiêu Diêu, trùng (Măng) Việt Lạc” Cao Dụ chú giải:” Việt Lạc là tên nước, khuẩn là măng tre”.

14 常璩(347)华阳国志-(卷三蜀志): thường Cừ, “Hoa Dương Quốc Chí” (quyển 3-Thục Chí): “历夏、商、周,武王伐纣,蜀与焉。其地东接于巴,南接于越,北与秦分,西奄峨嶓。” Trải qua Hạ, Thương, Chu,Vũ Vương phát Trụ, cùng có nước Thục. Nước kia đông cạnh bên nước Ba, nam sát nước Việt, bắc phân giới cùng với Tần, Tây dựa Nga Ba” (vì vậy người dân ở đây rất có thể là tín đồ Khương, Hoa Hạ với Việt-TGN).

#15“华阳国志·蜀志:“周慎王五年秋,秦大夫张仪、司马错、都尉墨等从石牛道伐蜀,蜀王自于葭萌拒之,败绩。王遁走,至武阳为秦军所害,其相、傅及太子退至逢乡,死于白鹿山。开明氏遂亡,凡王蜀十二世 ““Hoa Dương Quốc Chí, thiên Thục Chí”: “Mùa thu đời Chu Thận Vương thứ năm, các Đại Phu công ty Tần là Trương Nghi, tư Mã Thác, Đô úy mang v.v theo đường Thạch Ngưu tiến phân phát Thục. Thục vương thân cùng Gia bạo phổi cự địch, bị thất bại. Vương tháo dỡ chạy mang lại Vũ Dương thì bị quân Tần hại, thái tử thoái lui về và bị tiêu diệt tại núi Bạch Lộc. Chiếc họ Khai Minh, truyền được 12 đời, mang đến đây bị diệt”. Vũ Dương nay là huyện Bành Sơn,Tứ Xuyên.

16 叶榆水

17岱依人

18《越史略》卷一载:“周庄王时嘉宁部有异人焉,能以幻术服诸部落,自称碓王,都于文郎,号文郎国。以淳质为俗,结绳为政,传十八世,皆称碓王。越勾践尝遣使来谕,碓王拒之。周末为蜀王子泮所逐而代之。泮筑城于越裳,号安阳王,竟不与周通。” .: Việt sử lược: “thời chu Trang Vương, ngơi nghỉ Gia Ninh bộ có tín đồ tài, cần sử dụng xảo thuật hàng phục được những bộ lạc, từ xưng là Đối Vương, đô sống Văn Lang, nước là Văn Lang. Tục lệ thuần hậu, chính sự nghiêm chỉnh, truyền 18 đời, những xưng là Đối Vương. Việt vương Câu Tiễn đã đặt chân đến nơi đó dụ, Vương đông đảo từ chối. Vào thời gian cuối đời đơn vị Chu bị Thục vương vãi Tử thương hiệu là Phán đánh đuổi, sửa chữa trị vì. Phán xây thành Việt Thường, hiệu là An Dương Vương, hay giao với đơn vị Chu”.

19《水经·叶榆水注》中注引《交州外域记》云:“交趾昔未有郡县之时,土地有雒田,其田从潮水上,民垦食其田,因名为雒民。设雒王、雒侯主诸郡县。??后蜀王子将兵三万来讨雒王、雒侯,服诸雒将。蜀王子因称为安阳王。Sách “Thủy Kinh.Diệp Du Thủy chú”, dẫn đến “Giao Châu ngoại Vực Ký” viết rằng: Giao Chỉ thời chưa xuất hiện quận huyện, khu đất đai thì tất cả Lạc điền, nước ruộng tăng lên và giảm xuống theo triều, dân làm ruộng sinh sống, nên được gọi là Lạc dân. Thiết lập Lạc Vương, Lạc hầu làm chủ các quận huyện. ?? trong tương lai Thục vương tử xua quân tướng cha van tiến công Lạc Vương, Lạc Hầu, thu phục các Lạc Tướng. Thục vương vãi tử xưng là An Dương Vương.

20《旧唐书·地理志》则引《南越志》云:“交趾之地,最为膏腴,旧有君长曰雄王,其佐曰雄侯。后蜀王将兵三万讨雄王,灭之。蜀以其子为安阳王,治交趾。Sách “Cựu Đường Thư” dẫn lại “Nam Việt Chí” viết rằng: Đất Giao Chỉ khôn cùng mầu mỡ, xưa tất cả vua hotline là Hùng Vương, phò tá là những Hùng Hầu. Về sau ba van quân tướng tá của Thục vương vượt mặt Hùng Vương. Bé của Thục vương xưng là An Dương Vương, kẻ thống trị Giao Chỉ.

21 So sánh các sách thì “Giao Châu nước ngoài vực ký” là cổ nhất, tối thiểu là trước đời Ngụy Tấn (TK3), “Nam Việt Chí” soạn sau thời Bắc Ngụy, còn “Việt sử lược” có lẽ rằng soạn thời Hồng Vũ (~1358) đơn vị Minh sau này. Quân vương vãi của nước Lạc Việt theo sách cổ tuyệt nhất (“Giao châu ngoại vực ký”) ghi là Lạc vương 雒王, sách về sau (Việt sử lược, nam giới Việt chí) thì ghi là Đối vương 碓王, Hùng vương 雄王. Một trong những học giả trung hoa và quốc tế ngờ rằng tía chữ 碓, 雄, 雒 (bộ thủ “chuy 隹 “) nguyên chỉ là chữ 雒 (Lạc) do mấy trăm năm sau xào nấu nhầm phần những chữ ghép (chữ các 各thành chữ thạch 石 hay chữ quăng 厷) mà lại ra. Tuy vậy nhiều học mang Viêt phái mạnh không duy nhất trí, bởi cho rằng các nhà Nho nước ta ngày xưa thường rất uyên thâm, cực nhọc mà nhầm lẫn được. Ai cũng có lý cả!

22 các sách của việt nam có kể đến Hùng Vương, An Dương vương cổ tuyệt nhất như Lĩnh phái mạnh Chích tai quái 嶺南摭怪, Việt Điện U Linh Tập 粵甸幽靈集 tuyệt Đại Việt sử cam kết toàn thư 大越史記全書 thì cũng soạn vào thời Trần, muộn hơn những so với những sách của nước trung hoa như Giao Châu nước ngoài Vực cam kết 交州外域记, tỉnh thái bình Ngự Lãm 太平御览. Mang đến nên những sự tích với tên tuổi như Hùng Vương, An Dương Vương… chắc chắn rằng chép lại từ bỏ sách Trung Hoa, bởi vì Việt dịp đó không tồn tại chữ viết… tất nhiên, cũng không đào thải có những ý kiến khác.

23《交州外域记: “南越王尉佗举众攻安阳王。安阳王有神人皋通,下辅佐,为安阳王治神弩一张,一发杀三百人”: phái nam Việt vương Úy Đà cử binh đánh An Dương Vương. An Dương Vương gồm thần nhân Cao Thông xuống phù tá, chế ra nỏ thần mang lại An Dương Vương, một phát giết mổ được tía trăm mạng”.

24《太平御览》卷348:《日南傳》曰:一發萬人死,三發殺三萬人。佗退,遣太子始降安陽。安陽不知通神人,遇無道理,通去。始有姿容端美,安陽王女眉珠悅其貌而通之。始與珠入庫盜鋸截神弩,亡歸報佗。佗出其非意。安陽王弩折兵挫,浮海奔竄: “Thái Bình Ngự Lãm, quyển 348 dẫn “Nhật phái nam Truyện” viết:.. Một phát giết vạn người, cha phát giết ba vạn người. Đà lui, không nên thái tử Thủy sản phẩm An Dương. An Dương phân vân Thông là thần nhân, thấy (vua) không hiểu biết nhiều đạo lý, Cao Thông bèn bỏ đi. Thủy bao gồm tư dung đoan mỹ, phụ nữ An Dương vương là Mỵ Châu bởi vì thích y đẹp mà lại xiêu lòng. Thủy không nên Châu vào kho cưa đứt nỏ thần rồi về nước báo tin. Đà ngay tức thì xuất kỳ bất ý (tiến đánh). An Dương vương vãi nỏ gãy binh tan, trốn chạy ra biển. (Thái Bình Ngự Lãm là sách biên soạn vào thời Bắc Tống (977 -984), trích dẫn “Nhật phái nam Truyện” thì chắc hẳn rằng còn cũ hơn. “Nhật phái mạnh Truyện” bên cạnh đó đã thất truyền, chỉ thấy trích dẫn lại làm việc sách này-TGN).

25 tín đồ viết bài này đang đi vào thăm và khảo sát khá kỹ bảo tàng Nam Việt Vương sinh hoạt Quảng Châu. Kho lưu trữ bảo tàng xây trên khu vực lăng mộ của Triệu Mô, vua kế vị Triệu Đà (Thủy chết sớm, mô là nhỏ Thủy thay). Ngôi mộ được phát hiện tại năm 1983, phần nhiều còn nguyên vẹn, đồ sản xuất tác hết sức kỳ vĩ, tinh xảo chứng minh trình độ thanh tao của người việt lúc đó khá cao, còn nếu như không nói là hơn nhiều người Hán. Xem bảo tàng thấy những cổ vật trưng bày như thạp đồng, trống đồng, vũ khí… như là in cùng còn đa dạng và phong phú hơn nhiều so với kho lưu trữ bảo tàng Lịch Sử non sông Việt phái mạnh giai đoạn lịch sử vẻ vang đó.

#26 Lữ Gia, vượt tướng cố kỉnh quyền hành của nước phái nam Việt, cản lại nhà Hán, chiến bại trận bị chém chết. Lữ Gia và bạn ở Quận Cửu Chân (Thanh Hóa ngày nay), lăng tuyển mộ và đền rồng thờ hiện còn ở Ân Thi, Hưng Yên

28 Đại Việt sử ký toàn thư - NXB VHTT năm 2000, tập 3, trang 294.

* fan viết bài xích này xin phân bua lời cảm ơn nhà Hán học, dịch mang Trần Đình Hiến về phần đông thảo luận, góp ý quý giá cho phần dịch các đoạn trích trong những sách sử cổ viết bởi văn ngôn trên đây.