Phan huy ích

     
Giới thiệu Hoạt động chăm môn, nghiệp vụCông tác trưng bàyTin tức Trưng bày Trưng bày chuyên đềNghiên cứu vãn Khảo cổ họcẤn phẩmDự án BTLSQG Thông tin hữu dụng Hỗ trợ
“Được tham dự hàng công tích cao quý, cầm cố sao đền đáp ơn vua vừa mới ban xuống; Nối dõi thư hương, càng thế giữ nếp cũ thanh bạch của nhà xưa” - Phan Huy Ích (Dật thi lược toàn).

Bạn đang xem: Phan huy ích


Theo sách “Đại Việt sử ký kết toàn thư”, Phan Huy Ích còn có tên chữ là Khiêm Thụ Phủ, chi Hòa cùng hiệu là Dụ Am, Đức Hiên. Ông là 1 viên quan tiền đại thần ở trong phòng hậu Lê và cũng là 1 trong những công thần ở trong nhà Tây Sơn. Ông mang tên thật là Phan Công Huệ, sinh ngày 12 mon Chạp năm Canh Ngọ - 1751, tại làng Thu Hoạch, huyện Thiên Lộc, bao phủ Đức Quang, trấn nghệ an (nay thuộc làng mạc Thạch Châu, huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh). Do kiêng húy của Tuyên phi Đặng Thị Huệ nên trong tương lai ông đổi tên là Phan Huy Ích.

Từ bé dại cho đến năm đôi mươi tuổi, Phan Huy Ích sống và học tập trên quê phụ thân đất tổ là xã Thu Hoạch. Năm 1771 (năm tròn trăng tròn tuổi), Phan Huy Ích đỗ giải nguyên (tức đỗ đầu khoa thi Hương) trên trường Nghệ An. Đây là 1 vinh dự quan trọng đặc biệt đối với dòng Phan Huy, bởi vì trước đó gần nhì chục năm (năm 1753), phụ vương Phan Huy Ích là Phan Huy Cẩn cũng đỗ hương nguyên tại ngôi trường thi hương thơm này.

Sau khi đỗ Giải nguyên, Phan Huy Ích được trao một chức quan nhỏ tại trấn đánh Nam. Ông vươn lên là học trò rồi thành con rể của Ngô Thì Sĩ (1726-1780) tính từ lúc giai đoạn này. Năm 1775 (năm tròn 24 tuổi), Phan Huy Ích đỗ Hội nguyên Tiến sĩ. Khoa này, triều đình đem đỗ 18 tiến sỹ (mà không đem ai đỗ Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa và Hoàng giáp). Anh bà xã của Phan Huy Ích là Ngô Thì Nhậm cũng thuộc đỗ tiến sỹ trong khoa này. Một lần nữa, đó là vinh dự đặc biệt của loại Phan Huy, bởi lẽ trước đó 19 năm (năm 1754), cha ông là Phan Huy Cẩn cũng đỗ Hội nguyên tiến sỹ như thế.

Năm 1776, ông thường xuyên thi đỗ kỳ thi Ứng chế với được triều đình ngã làm Hàn lâm Viện quá chỉ, rồi làm cho Đốc đồng thức giấc Thanh Hóa. Năm 1777, ông được lệnh với ấn kiếm, nhan sắc phong tước Cung quận công của vua Lê ban mang lại Nguyễn Nhạc, nhưng lại khi vào cho Phú Xuân, tướng mạo Phạm Ngô mong trấn duy trì Phú Xuân cản duy trì ông lại rồi sai Nguyễn Hữu Chỉnh đi vào Quảng nam phong cho Nguyễn Nhạc. Sau đó, ông được thăng Hiến gần kề sứ Thanh Hóa, trông coi việc xét xử và luật pháp pháp.

*

Chân dung Phan Huy Ích (tranh vẽ 1790) (Internet).

Năm 1780, con trưởng của Chúa Trịnh Sâm là Trịnh Tông (tức Trịnh Khải) đã âm mưu làm bao gồm biến mà lại không thành. Trịnh Sâm đã triển khai một cuộc bọn áp rất tàn khốc. Không ít quan lại với đại thần bị bức tử. Sử hotline đó là vụ án năm Canh Tý. Bấy giờ, vị là nhỏ rể của Ngô Thì Sĩ với là em rể của Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích cũng trở nên công kích từ nhiều phía khác nhau. Ông bi quan nản quá, bèn cáo bệnh để xin từ bỏ quan nhưng lại không được, bởi vì thế, ông liền đóng bè ở bên dưới sông, xa lánh hồ hết đồng liêu cũng như thuộc chức, mỗi tháng chỉ mang đến công con đường một lần.

Năm 1785, khi tình hình chung đã kha khá tạm ổn định, Phan Huy Ích mới quay trở lại với vấn đề quan. Thời điểm cuối năm đó, ông được trao chức Hiến gần kề Thanh Hoa.

Năm 1786, quân Tây Sơn bởi vì Nguyễn Huệ chỉ đạo đã ồ ạt tiến ra Bắc. Chúa Trịnh Tông bị tóm gọn và trầm mình dọc đường áp giải. Vua Lê bây giờ hèn yếu đuối và bội bạc nhược, không được khả năng, càng cảm thấy không được uy tín để tinh chỉnh mọi buổi giao lưu của triều đình. Chính sự lại một phen rối ren đến cực nhọc tả. Thấy Nguyễn Huệ đang rút đại quân về Nam, phe đảng của họ Trịnh lại nổi lên. Sau hồ hết cuộc tranh giành khá ác liệt, Trịnh Bồng đã nỗ lực được ngôi Chúa, đó chính là Yến Đô Vương. Trong thời gian ở ngôi Chúa ngắn ngủi của Yến Đô Vương, Phan Huy Ích được trao chức Đô cung cấp sự trung, kiêm Thiêm sai ở tủ Chúa.

Cũng trong thời Yến Đô Vương, Phan Huy Ích còn được trao chức Đốc thị ở trấn nghệ an kiêm Tán Lý Quân vụ nghỉ ngơi trấn Thanh Hoa. Với dùng cho đó, ông được sai vậy quân đi tấn công Nguyễn Hữu Chỉnh. Chỉ mới giáp chiến, Phan Huy Ích đã trở nên Nguyễn Hữu Chỉnh bắt sống, may nhờ có các bạn cũ là Nguyễn Kim Khuê ra sức tìm giải pháp cứu giúp, ông bắt đầu được tha.

Cuối năm 1787, nghĩa binh Tây Sơn mang ra Bắc Hà lần trang bị hai. Khi ấy vua Lê Chiêu Thống chạy sang china cầu cứu giúp viện binh ở trong nhà Thanh. Trước tình hình triều đình như vậy, Phan Huy Ích đã để lên trên Sài Sơn, ngừng 14 năm làm cho quan với tổ chức chính quyền vua Lê - chúa Trịnh.

Xem thêm: Tìm Hiểu Về Nhà Sử Học Lê Văn Hưu, Sử Gia Lê Văn Hưu: Người Khai Dựng Quốc Sử

Giữa năm 1788, khi Nguyễn Huệ trực tiếp vắt quân ra hỏi tội viên tướng thuộc quyền của mình là Vũ Văn Nhậm, cùng với một số trong những nho sĩ thương hiệu tuổi khác ví như Ngô Thì Nhậm, Nguyễn nắm Lịch (1750-1829) (người làng im Lũng, huyện Từ Liêm, nay nằm trong thôn yên ổn Lũng, xã An Khánh, huyện Hoài Đức, Hà Nội, đỗ ts năm 1775, cùng khoa cùng với Phan Huy Ích và Ngô Thì Nhậm. Ông còn có tên khác là Nguyễn Gia Phan), Nguyễn Bá Lan (1757-?) (người làng mạc Cổ Linh, huyện Gia Lâm, nay thuộc thị trấn Sài Đồng, thị xã Gia Lâm, Hà Nội, đỗ tiến sĩ năm 1785. Thời quang đãng Trung, ông được trao chức Trực học tập sĩ), Ninh Tốn (1744-1790) (người làng Côi Trì, thị trấn Yên Mô, nay trực thuộc xã yên Mỹ, thị trấn Tam Điệp, thức giấc Ninh Bình, đỗ Hội nguyên tiến sĩ năm 1778. Thời quang Trung, ông được trao chức Hàn lâm Trực học tập sĩ), Đoàn Nguyễn Tuấn (hiện chưa rõ lai lịch, chỉ biết thời quang Trung, ông được phong chức Lại cỗ Tả Thị lang, tước Hải Phái hầu), Vũ Huy Tấn (1749-1800) (người làng chiêu tập Trạch, thị trấn Đường An, ni là thôn chiêu mộ Trạch, làng Tân Hồng, huyện Cẩm Bình, tỉnh Hải Dương. Thời quang Trung, ông làm quan được thăng dần lên đến mức chức Thượng thư.)... Phan Huy Ích đã ra hợp tác và ký kết với Tây Sơn. Ông được Nguyễn Huệ trao chức Tả Thị lang cỗ Hộ, tước đoạt Thụy Nham hầu.

Sau khi dấn chức tước, Phan Huy Ích theo Nguyễn Huệ vào Phú Xuân. Hoàng Lê tốt nhất thống chí và những tác phẩm của Phan Huy Ích đã chứng thực điều này. Cuối năm 1788, Lê Chiêu Thống rước quân Mãn Thanh sang giày xéo đất nước ta. Để trả thù những người theo Tây Sơn, Lê Chiêu Thống đang sai đục vứt tên của Ngô Thì Nhậm với Phan Huy Ích bên trên bia Tiến sĩ, đôi khi phát lệnh truy nã cả hai ông. Nhưng chỉ cách một cuộc tiến quân thần tốc và một trận quyết chiến chiến lược ở Ngọc Hồi-Đống Đa định kỳ sử, quang đãng Trung Nguyễn Huệ đang quét sạch quân Thanh thoát khỏi bờ cõi, đồng thời, trừng trị đích đáng hành vi phản quốc hại dân của Lê Chiêu Thống.

Chiến tranh kết thúc, Phan Huy Ích và Ngô Thì Nhậm được quang Trung tin cậy giao cho trọng trách thiết lập mối tình dục bang giao hữu nghị với Mãn Thanh. Bởi tất cả tài năng và sự láu lỉnh của mình, cùng rất Ngô Thì Nhậm, ông sẽ có góp sức rất xuất sắc trên mặt trận đương đầu ngoại giao.

Năm 1790, trường hợp Ngô Thì Nhậm là người sáng tác của kịch bạn dạng đưa “giả vương” Phạm Công Trị thanh lịch dự lễ chén bát tuần khánh thọ của Hoàng Đế Càn Long, thì Phan Huy Ích là một trong những người tiến hành xuất sắc đẹp kịch bạn dạng này. Với Ngô Văn Sở, Nguyễn Duật, Vũ Huy Tấn với Đoàn Nguyễn Tuấn... Phan Huy Ích đã đưa “giả vương” sang Trung Quốc, khôn khéo đến độ không để xảy ra một sơ suất nào.

*

Chân dung “giả vương" Phạm Công Trị (đóng vai Hoàng Đế quang đãng Trung) vì chưng Càn Long không đúng người vẽ. (Internet)

Năm 1792, sau thời điểm về nước, ông được thăng chức Thị Trung ngự sử ở tòa Nội các, rồi lại được phong làm cho Thượng thư cỗ Lễ. Cũng những năm này, vua quang đãng Trung mất bỗng nhiên ngột. Ông đã nỗ lực phò tá vị vua con trẻ là quang quẻ Toản. Ông được giao việc viết một trong những bài nhằm hòa giải nhưng tình hình cũng không xuất sắc hơn được.

Năm 1802, Nguyễn Ánh chiếm phần lại được toàn cõi nước ta, Phan Huy Ích bị tóm gọn cùng cùng với Ngô Thì Nhậm cùng Nguyễn Gia Phan (tức Nguyễn cố gắng Lịch), sau đó, bị mang ra tiến công đòn tại Văn Miếu. Sau trận đòn về nhà, Phan Huy Ích vì không xẩy ra đánh bởi thuốc độc yêu cầu còn sống. Còn Ngô Thì Nhậm là người bị tiến công nặng nhất với còn bị đánh bởi gậy có tẩm dung dịch độc nên chỉ có thể ba ngày tiếp theo thì ông mất do bị dung dịch độc thấm vào đậy tạng.

Năm 1803, Phan Huy Ích về sống tại Sài Sơn. Năm 1814, Phan Huy Ích quay trở lại quê ngơi nghỉ làng Thu Hoạch sống bởi nghề dạy dỗ học và kế tiếp lại ra sử dụng Sơn an dưỡng. Cũng trong khoảng thời gian này, ông sẽ hoàn chỉnh bạn dạng dịch nhà cửa Chinh phụ dìm (tác đưa Đặng trần Côn), mà fan diễn Nôm đầu tiên là Đoàn Thị Điểm. Ông mất ngày nhì mươi tháng hai năm Nhâm Ngọ (tức 13 mon 3 năm 1822) tại quê nhà.

Phan Huy Ích thực thụ là người tài năng năng không mọi về chính trị, văn chương và có tận tâm với thời cuộc. Những thiết yếu tích của Phan Huy Ích, tốt nhất là trong các bước ngoại giao là đóng góp quan trọng, là chiến công của ông đối với triều đại Tây Sơn. Quanh đó ra, ông còn là nhà trước tác lớn, tất cả công lao đối với nền văn học tập và văn hóa truyền thống dân tộc. Ông là tác giả của 1 loạt tác phẩm sử học, văn học tiêu biểu như: “Lịch triều điền cố”, “Dụ am văn tập”, “Nam trình tạp vịnh”, “Cẩm rình kỷ hứng”, “Cúc thu bách vịnh”..., dịch mang sách “Chinh phụ ngâm”.

An Nhiên

Tài liệu tham khảo:

- Nguyễn xung khắc Thuần, Danh tướng nước ta - Tập 3, Nxb Giáo dục, 2005.

- N.V, Danh sỹ Phan Huy Ích .

http://vietnamdefence.com/Home/quansuvietnam/danhnhanquansuVN/Phan-Huy-Ich-1751--1822/200910/48811.vnd