Phan đình phùng

     

Đình Nguyên tiến sĩ Phan Đình Phùng (1847-1895), fan làng Đông Thái, thị xã La Sơn, tỉnh giấc Hà Tĩnh, từng làm cho quan cho chức Ngự sử rồi xin kho bãi chức về quê. Ông là nhà chỉ huy cuộc khởi nghĩa hương Khê, đỉnh cao của phong trào Cần Vương, một lãnh tụ vượt trội của phong trào chống Pháp vào cuối thế kỉ XIX. Là biểu tượng của giới trí thức yêu thương nước đương thời, ông được nghe biết là người học tập xuất chúng, phẩm chất thiết yếu trị, đạo đức nghề nghiệp được mọi người công nhận, đề cập cả quân địch của ông dịp bấy giờ, có khả năng tập hợp người hiền tài, cả giới trí thức lẫn người bình dân, biết dùng sức khỏe của quần chúng để đánh giặc

Có các giả thuyết, bỏng đoán bao bọc cái chết của Phan Đình Phùng, về vì sao cái chết, về thực chất người nằm trong cỗ ván tìm thấy, về việc an táng. Để lời giải những ngờ vực này, shop chúng tôi đã điều tra khảo sát nhiều tứ liệu tàng trữ của Pháp ở chính giữa lưu trữ Hải ngoại của Pháp sống Aix-en-Provence, tại chính giữa tư liệu I Hà Nội, một số sách vở, bài viết bằng tiếng Pháp và cả tứ liệu triều Nguyễn. Câu hỏi này trước đó đã có một vài nhà nghiên cứu và phân tích thực hiện cùng nêu ra trong một trong những bài viết, chúng tôi sẽ điểm lại và bổ sung cập nhật thêm những tư liệu khác.

Bạn đang xem: Phan đình phùng

*
Tiến sĩ Phan Đình Phùng (1847-1895)

Báo cáo nhấn diện cương thi dịch ra tiếng Pháp đang rất được cất giữ ở vị trí chính giữa lưu trữ hải nước ngoài Aix-en-Provence là tài liệu search thấy trong công sở của Phó công sứ Pháp tại tỉnh nghệ an Duvillier, bạn được Khâm sứ Trung Kỳ giao trọng trách phối phù hợp với Nguyễn Thân vào cuộc đàn áp khởi nghĩa mùi hương Khê. Ngoài phiên bản này vì chưng Lê Thiết, Tán lý quân vụ với Nguyễn Cửu Khải, Án sát hà tĩnh lập, còn một bạn dạng khác, bằng chữ Hán vì Tuần Vũ quan liêu phòng tp. Hà tĩnh Phan Huy cửa hàng lập (bản Nguyễn quang quẻ Tô tìm được trong làm hồ sơ của Nha gớm lược Bắc Kỳ cùng dịch ra tiếng Việt). Vào hai phiên bản báo cáo bình chọn tử thi này, phần diễn đạt nạn nhân tương tự nhau, shop chúng tôi sử dụng bản dịch trực tiếp từ giờ đồng hồ Hán của Nguyễn quang Tô để thông tin được đúng đắn hơn:

“Trên linh cữu với mặt hàng chữ đỏ như sau: “Hoàng triều Bính Tý khoa cử nhân, Đinh Sửu khoa Đình nguyên Tiến sĩ, có phụ bốn thiện đại phu, An Tĩnh Tổng đốc sung kiêm đốc chư tỉnh giấc Quân vụ đại thần, gia tứ Bình trung tướng, tự Tôn Cát, thụy Trang Lạng, hiệu Châu Phong, Phan công bỏ ra cữu”.

“Mở thùng ra khám, thấy dài mong 4 thước, tuổi ước xấp xỉ 50, đầu tóc ngắn, râu dài ước đạt 4 tấc; đầu một nửa đang bạc. Miệng với mắt số đông mở. Tè liệm cùng đại liệm phần đông dùng lụa sống. Đầu chít khăn sa color đỏ. Mặt đậy một vuông đoạn đỏ. Nhị tay đều bọc đoạn đỏ, nhì chân bọc đoạn trắng. Kế bên mặc đoạn Tàu sắc lục; một loại áo rộng ống; lại cho tới một chiếc áo thuôn ống bằng sa mịn màu xanh, tiếp đó là áo bằng xuyến trắng. Bên phía trong là chiếc áo lụa, phần dưới vấn lụa trắng sống. Ngón dòng tay mặt phân có tác dụng 3 chi; đưa ra trong cùng liền xương; một đưa ra thịt đang rữa. Sống lưng vấn sa màu xanh, mong 10 vuông, với lụa cũng chừng 10 vuông.”

Việc thừa nhận diện cương thi do fan Pháp với phủ tp. Hà tĩnh cùng tiến hành tại đồn Linh Cảm. Tư liệu lưu trữ tại Pháp là bạn dạng dịch giờ đồng hồ Pháp của bản xác nhận zombie ghi ngày 22 tháng một năm 1896, dịch cùng thời điểm bạn dạng gốc, ngoài Lê Thiết, Tán lý quân vụ và Nguyễn Cửu Khải, Án giáp Hà Tĩnh, còn có xác nhận của 3 fan trong gia đình cụ Phan là Phạm Thị Bốn, Đặng Thị Đường, Phan Văn Thiết, với lăn tay của hương thơm Lão với Lý trưởng buôn bản Đông Thái, với xác nhận của Phan quan lại Cư với Nguyễn Khương, những người tham gia khởi nghĩa biết mặt cố kỉnh Phan vẫn đầu mặt hàng quân Pháp. Buổi khám nghiệm và xác thực tử thi còn tồn tại sự thâm nhập của chưng sĩ Pháp Hantz cùng Haguet, thanh tra vệ binh bản xứ. Sau khi khám nghiệm áo quan, phiên bản báo cáo đánh giá và 2 lá cờ phủ săng được giữ hộ vào cho triều đình Huế. Ngày 26.01.1896, Thượng thư cỗ Binh gởi Khâm sứ Trung Kỳ một lá thư về việc trên và kiến nghị triều Nguyễn mang trong mình 1 trong hai lá cờ thông tin cho dân chúng kinh thành biết, và gửi một lá cờ khác đi tía cáo thoáng rộng từ Quảng nam tới Bình Thuận.

Còn đấy là thông tin trên một số trong những điện tín bởi tiếng Pháp trao đổi giữa phủ Thống sứ Trung Kỳ làm việc Huế và đậy Toàn quyền Đông Dương ở tp. Hà nội từ ngày 22 cho ngày 25 tháng một năm 1896 lưu tại tại Trung tâm lưu trữ I làm việc Hà Nội.

Theo năng lượng điện tín ngày 22 tháng một năm 1896 của tủ Thống sứ gửi đậy Toàn quyền Đông Dương sinh hoạt Hà Nội, “Thi hài trưa nay mang lại Linh Cảm vừa mới được chính thức chứng thực là Phan Đình Phùng, được nhận diện vì chưng Phan quang quẻ Cư Ng khuông tức Đế Trạch, Tổng lý Lê Khiết, một linh mục tín đồ An Nam trải qua Linh Cảm (tên là Trung, theo một điện tín khác cùng trong ngày gửi tự Vinh – NTSH chú thích), các hương lãocủa thôn Việt Yên, Hà Xá và những chị dâu của Phan Đình Phùng. Thi thể trong thời điểm tạm thời được nhằm trong thùng gần vị trí ở của quan liêu Phủ, theo đề nghị của Khâm Mạng. Hài cốt của thủ lĩnh cuộc nổi dậy sẽ tiến hành đem thiêu với rải tro. Theo thông thường An Nam, để chào làng là thủ lĩnh của cuộc nổi lên đã rơi vào tay chúng ta, Khâm Mạng vẫn gửi một lá cờ đỏ gồm ký trường đoản cú Hồng Kỳ Bảo Thiệp ra ba hướng: đầu tiên về phía tởm đô, đồ vật hai về phía bắc cho tới Bình Định, thiết bị 3 về phía nam tính đến Bình Thuận.”

Còn theo điện tín số 28 của tủ Thống sứ Trung Kỳ gửi che toàn quyền ở Hà Nội:

“Các Ủy viên thiết yếu phủ thông báo Phan Đình Phùng qua đời vào ngày 28 mon 12 bởi vì chấn mến xảy ra vào ngày 21 cùng tháng trong cuộc giao tranh với một tổ cảnh binh gửi mang đến Lào. Tin tình báo được đưa ra vị một fan theo khởi nghĩa bị bắt là Đới Tinh, fan này cho biết thêm rằng nai lưng Cường Quinh, Cang Sách, Lãnh Khai cùng quả phụ Phan Đình Phùng đang để tang vào ngày 24 tháng 12. Hầu như khẩu súng trường được biết đã được gói lại và giấu đi vào khi phần lớn những fan đồng đảng vẫn giải tán. Nhờ vào những thông tin này cùng được phía dẫn bởi vì một tội nhân nhân khởi nghĩa bị bắt, giám binh Moutin đã phát hiện ra một cái quan tài, các dòng chữ trên đó không nhằm lại ngờ vực gì về tính danh của tín đồ đã khuất. Nàn nhân có 6 ngón bên tay phải, nên đem ra bên ngoài các dãy núi để quan lại nhận diện. Dù tỷ lệ lớn nhưng tin tức này cung ứng cho quý ngài vẫn mang ý nghĩa dè dặt, tính danh của người chết vẫn không được thiết lập. Lãnh binh Khuê cùng đàn nổi dậy vẫn đầu hàng Thượng Biên, bởi Khâm mạng cử đến ở vùng thượng Quảng Bình. Đội cảnh binh thường xuyên chặn chặt khối núi Quạt”.

Ngày 22 tháng một năm 1896, điện tín từ Huế gửi bao phủ thống sứ Bắc Kỳ và lấp toàn quyền ghi rằng team cảnh binh đã khẳng định những thông tin đưa ra trong năng lượng điện tín số 28 với “nạn nhân có 2 ngón cái mặt tay phải. Một vài kẻ đầu hàng đã nhận được diện Phan Đình Phùng trước sự việc chứng con kiến ​​của điều tra Gandel. Hài cốt của thủ lĩnh cuộc nổi lên sẽ được mang tới Vinh vào ngày mai và công an trưởng sẽ cùng với Phan quang Cư cùng Đế Trạch xác thực danh tính. Một tấm trải vải lụa thêu thẻ hiện cấp bậc và phẩm giá đậy trên quan lại tài”.

Điện tín ngày 25.01.1896 của lấp Thống sứ Trung Kỳ trường đoản cú Huế gửi phủ Toàn quyền ở hà thành ghi như sau:“Việc hỏa táng thi hài của Phan Đình Phùng bắt đầu vào sáng hôm qua đã được định gần như là chắc chắn. Mặc dù qua thời gian, nhưng khung hình tiều tụy vẫn được bảo vệ để có thể dễ dàng minh bạch các đặc điểm và hình dáng. Rất đông người đổ xô cho xem thi hài. đa số giám binh dân sự từng dán yết thị về Phan Đình Phùng vẫn thốt lên khi dìm ra. Nàn nhân là một người bọn ông có chiều cao trên trung bình, trên năm mươi, tóc hoa râm, mũi siêu mảnh và tất cả độ cong sệt trưng, ​​trán lộ, rộng, phần bên dưới của khuôn phương diện thu nhỏ lại, bàn tay phải gồm thêm ngón cái, tất cả một dấu hiệu nhất là chiếc răng cửa của hàm bên trên bắt chéo, lộ ra khi cười cợt và điểm sáng đã được nghe biết với những người dân từng gặp.”

So sánh tư liệu lưu trữ của Pháp cùng với sử liệu triều Nguyễn ghi trong Đại phái nam Thực Lục – Chính Biên Đệ Lục Kỷ Phụ Biên thì thông tin trùng hợp:

“Trước đó Đình Phùng sẽ chết, quan liêu binh Đại Pháp tới nơi khám xét xác thực xong, trước hết gởi năng lượng điện văn báo nhị lần (Một nói quân máy Quảng Bình đưa thông tin bắt được Đốc binh giặc Vi méo khai Đình Phùng ngày 11 trước đây bị thương, ngày 13 chết, lại cảm nhận tờ tứ của quý Khâm không đúng đại thần nói quan tiền binh Pháp cho tới nơi kiếm được quan tài của Đình Phùng, đi khám thấy đúng là bàn tay phải có ngón thừa, cùng câu hỏi Chánh Lãnh binh Khuê của giặc cho tới quân sản phẩm công nghệ ấy xin đầu thú. Một nói nhận ra tin quan liêu một về đồn đòi họ hàng làng buôn bản lên khai, xét nghiệm ra quả là xác thương hiệu giặc ấy đã có thiêu hóa. Tờ tứ của Quảng Bình cũng tương tự thế), kế rước cờ đỏ báo tiệp, lại gởi phi chương tâu lên. Vua mừng bởi không phụ sự ủy thác, chuẩn chỉnh cho bàn dứt những việc cần làm trong tương lai thì mau chóng ban sư.”(Quyển 7).

Như vậy, mẩu truyện về việc Nguyễn Thân đào xác chũm Phan Đình Phùng mang thiêu rồi trộn tro với thuốc súng bắn xuống sông Lam là một trong lời kể không có căn cứ dẫu vậy đến hiện nay tình tiết hư cấu này vẫn được đề cập đi nói lại vào nhiều bài viết về vậy Phan Đình Phùng, bao gồm cả trong sách định kỳ sử. Năm 1919, trần Trọng Kim gửi tình ngày tiết này vào sách Việt phái nam Sử Lược dẫu vậy cũng gửi thêm một trả thiết chưng bỏ: “Bấy giờ người Pháp không muốn dùng đại binh sợ hãi náo hễ lòng tín đồ ở bên Pháp, cho nên có thể sai quan liêu đem quân nhân tập đi đánh. Đánh từ cuối năm quí-tị (1893) cho tới cuối năm ất-mùi (1895) ngót 2 năm trời nhưng mà không dẹp im được, quân bộ đội chết hại cũng nhiều. Bên Bảo-hộ đã và đang tìm đủ số đông cách, như bảo Hoàng Cao Khải viết thư dụ Phan Đình Phùng về hàng cho xong xuôi cũng không được. Sau cùng Triều-đình làm việc Huế thấy việc dai-dẳng mãi không yên, new xin chính-phủ bảo lãnh để không đúng quan Tổng-đốc Bình-định là Nguyễn Thân có tác dụng Khâm-mạng tiết-chế-quân-vụ lấy quân ra tiễu-trừ. Ông PhanĐình Phùng giờ đây tuổi vẫn già, mà lại thế-lực từng ngày một kém, lại đề xuất nay ẩn khu vực này, mai chạy vị trí kia, thiệt là lao khổ vô cùng, bởi vậy khi Nguyễn Thân đem quân ra cho Hà-Tĩnh, thì ông đã yêu cầu bệnh mất rồi. Nguyễn Thân sai tín đồ đuổi tiến công tìm thấy mả, đào mang xác đem lại xin tín đồ Pháp cho đem đốt lấy tro trộn với thuốc súng mà phun đi. Có người nói rằng việc ấy mặc dù Nguyễn Thân trước định thế, tuy vậy sau lại cho đem chôn, bởi muốn để triển khai cái tang-chứng mang đến đảng phản-đối với chính-phủ Bảo-hộ là quan tiền Đình Nguyên đã mất rồi. Từ kia đảng văn-thân tan-vỡ; ai trốn đi mất thì thôi, ai ra thú thì nên về Kinh chịu tội. Nguyễn Thân về gớm được thăng có tác dụng Phụ-chính nắm ông Nguyễn Trọng hòa hợp về hưu”.

*
Tượng đài nhân vật Phan Đình Phùng và nghĩa quân sinh sống Hà Tĩnh

Thông tin tìm hiểu thêm nhiều duy nhất là mang từ cuốn Phan Đình Phùng, một vị anh hùng có quan hệ giới tính đến lịch sử hào hùng hiện thời của Đào Trinh Nhất, vốn là 1 trong những cuốn thần thoại cổ xưa lịch sử( xuất phiên bản lần đầu xuân năm mới 1936). Đào Trinh duy nhất viết về chuyện này như sau: “Nói về quân Pháp biết chỗ, khai thác được mả chũm Phan lên, lấy di thể về đồn phiêu bạt giao cho Nguyễn Thân coi xét có phải thiệt là di thể Phan Đình Phùng không.

Bấy tiếng Nguyễn Thân bắt đầu biết cầm Phan mất rồi, đắc chí, miệng cười ha hả, bẩn thỉu tay lên ngang trán cơ mà nói:

– Từ nay ta được ngủ im rồi!

Hôm sau, lão mức độ đòi những phụ lão sinh hoạt làng Đông Thái và họ mặt hàng bà bé cụ Phan lên đồn Linh Cảm nhìn nhận đích xác. Rồi kia Nguyễn Thân dở thủ đoạn “anh hùng” của lão để hành hạ tới nắm xương thô thịt nát của fan cừu địch cùng với lão mà lại lúc tín đồ ấy còn sống, lão không đủ can đảm xuất trận giao phong, bây chừ người ta bị tiêu diệt rồi new lên phương diện dương oai vệ diệu võ.

Mà lão dương oai nghiêm diệu võ biện pháp nào?

Không thổ lộ thì xem nhẹ mất sự thật, nhưng mà nói thì mình đề nghị thương trọng điểm và kinh ghiếc.

Nguyễn Thân sai rước di thể vậy Phan ra nơi địa đầu của tổng Việt Yên, rót dầu châm lửa nhưng mà đốt mang lại xương giết cháy ra tro, rồi tro ấy trộn vào dung dịch súng, nhồi vào súng thần công của ta mà bắn xuống La Giang”.

Xem thêm: Lịch Sử Về Chúa Giêsu Kitô, Chúa Giê Su Ra Đời Vào Ngày Nào

Cuốn Lịch sử Hà Tĩnh do Nxb. Thiết yếu trị giang sơn in năm 2000 cải chính thông tin cụ Phan mất vì bệnh nhưng vẫn nêu lại cụ thể về hành vi của Nguyễn Thân: “Những tháng thời điểm cuối năm 1895, địch càng ra sức lùng sục để bắt cho được Phan Đình Phùng và những tướng lĩnh khác. Ngày 28 tháng 12 năm 1895, trong một trận giao chiến ác liệt, Phan Đình Phùng, vị lãnh tụ kiên định của nghĩa quân, đã trở nên thương và sau đó hy sinh. Mười ngày sau, giặc Pháp và tay sai new biết tin, Nguyễn Thân đã hèn mạt cho đào xác Phan Đình Phùng mang đến làng bắt tổng lý và người thân ra nhận mặt. Kế tiếp hắn mang đốt xác rồi nhồi vào thuốc súng bắn xuống sông La. Tội ác hung tàn của tên đại việt gian bị hậu thay đời đời nguyền rủa” (tr. 383-384).

Ở Pháp, giáo sư Trịnh Văn Thảo trong bài Nhìn lại cuộc khởi nghĩa nên Vương, phần ba Trận hương Sơn (1885-1895) cũng nhắc tới “hành hễ trả thù “tiểu nhân” trên xác của tín đồ lãnh đạo mùi hương Sơn (đã chết và được chôn cất)”khi Nguyễn Thân “khai quật trước khi tẩu tán tro cốt của ông”nhưng không nói việc tẩu tán tro cốt núm nào.

Việc này từ thời điểm năm 1974, giáo sư Nguyễn quang đãng Tô đang đề cập đến trong bài Vài tài liệu về Phan Đình Phùng in trong Tập san lịch sử số 27-28 (sau này Tôn Thất thọ điểm lại trong bài Phan Đình Phùng cùng giai thoại kế hoạch sử). Nguyễn quang đãng Tô dìm định đấy là những thông tin có đặc thù dã sử, truyền miệng chứ không phải sử liệu có căn cứ “giấy white mực đen”. Trong bài này ông hỗ trợ ba dẫn chứng lịch sử. Thứ nhất là tờ yết thị của Nguyễn Thân, nguyên văn bằng chữ Hán, ghi rằng “Thi hài ấy sẽ bị đem thiêu hủy”. Thứ hai là Thông bốn số 83 ngày 29.01.1896 của viên Phó sử ủy viên chủ yếu phủ, (dẫn từ tài liệu của Trác Ngọc, nội san ngôi trường Vinh, số Xuân 1971), nguyên văn bởi tiếng Pháp cũng ghi tựa như “Thi hài ấy sẽ ảnh hưởng thiêu, và tro tàn sẽ ảnh hưởng phân tán”. Thứ ba là biên bản nhận diện tử thi Phan Đình Phùng, vì chưng Phan Huy Quán, quan tiền Tuần vũ hà tĩnh lập, nguyên văn bằng chữ Hán, phần cuối ghi rằng: “Chúng tôi đang sức cho che Đức thọ liệu biện không thiếu củi lửa đem hậu sự ra chỗ đất trống hỏa phần. Sáng nay vâng lệnh, phó lãnh binh Nguyễn… vẫn hội đồng với các phái quan lại của quý tòa thuộc với nhân viên phủ Đức Thọ sẽ tới để liệu biện bài toán hỏa phần nầy”.

Ngoài những tứ liệu lưu trữ của Pháp sẽ nêu trên, cửa hàng chúng tôi nêu thêm một số sách vở và giấy tờ của Pháp có ghi chép về việc khai quật mộ cùng việc mai táng sau đó.

Trong cuốn Đế chế An Nam xuất phiên bản ở Paris năm 1904, Charles Gossilin khắc ghi như sau: “Vào thời điểm cuối năm 1895, fan ta nhận biết rằng cuộc khởi nghĩa trong khi suy yếu và thiếu phương hướng; Lần theo một manh mối tưởng như không đáng kể, tín đồ ta hiểu rằng cái chết của Phan Đình Phùng, độ tuổi bảy mươi tứ do bệnh kiết lỵ với kiệt mức độ sau những né tránh liên tục chiếu thẳng qua những khu rừng nơi ông bị truy đuổi không ngừng. Tử thi của vị quan này sẽ được khai thác và đem về quê cội ở Hà Tĩnh, bên dưới chân đồn Linh Cảm. Trên đó, trong tình trạng vô cùng náo nhiệt, fan ta đặt thi thể ông lên giàn thiêu, rưới dầu hỏa lên rồi đốt lửa, với khi việc hủy trả thành, tro được rải xuống sông. Triều đình An phái mạnh dập tắt cuộc khởi nghĩa vào máu.Tất cả hầu hết kẻ nổi dậy vượt qua Lào dẫu vậy không cho tới được Xiêm La gần như bị mang đến Huế với bị xử tử. Sự bầy áp thật quyết liệt (tr.314).

Trong cuốn Những người các bạn cố đô Huế, số 3 năm 1942, Léon Sogny, từng là Chánh Sở mật thám Trung kỳ khi viết về Nguyễn Đình Hòe, thông ngôn của Nguyễn Thân trong cuộc trấn áp khởi nghĩa mùi hương Khê, gồm đoạn viết về cái chết của Phan Đình Phùng: “Từ năm 1885 Phan Đình Phùng phải tuyên chiến đối đầu và cạnh tranh với quân bao gồm quy. Khi lực lượng cảnh đến phiêu lưu ở Hà Tĩnh, Bộ chỉ huy cấp cao An Nam ra quyết định chia quân thành những toán cơ cồn để truy tìm kích quân nổi dậy trên các hướng, bằng phương pháp chiếm những tuyến đường tiếp tế của bọn chúng hoặc bằng phương pháp đánh lui chúng từng bước trong rừng đại ngàn của các dãy núi An Nam. Phương pháp này đã mang lại hiệu quả tuyệt vời và sau cuối dẫn tới sự việc phát hiển thị thi thể của Phan Đình Phùng, chết vị đói cùng chôn trong một thân cây. Tro cốt của học giả phiến quân được bảo vệ tốt, fan chết được mang lễ phục Tiến sĩ long lanh gồm nón áo, áo dài gấm xanh, và giầy quan cấp cho Tứ. Kẻ nổi loạn sau thời điểm gieo rắc nỗi kinh hoàng xuyên suốt 10 năm ngơi nghỉ Nghệ Tĩnh đã hy vọng chết bên dưới lớp áo ôn hòa của kẻ sĩ. Hòm được khai thác và vận chuyển mang đến Linh Cảm. Tử thi sau khi khẳng định được hỏa táng với tro rải tư phương: đây là sự khắc nghiệt của chiến tranh nhằm mục đích trừng phạt đều kẻ tạo rối.” (tr.346).

Như vậy, về ngày mất của Phan Đình Phùng, phần lớn các bốn liệu của Pháp hầu như ghi ngày 28 tháng 12 năm 1895 dương lịch, tức ngày 13 mon 11 năm Ất Mùi. Sách của Đào Trinh nhất ghi Phan Đình Phùng mất ngày 13 tháng 11 năm Mùi. Đại nam Thực Lục – Chính Biên Đệ Lục Kỷ Phụ Biên của triều Nguyễn cũng ghi ngày 13. Bố nguồn thông tin này trùng khớp nhau.

Về vì sao cái chết của Phan Đình Phùng, các sách vở chỗ ghi do bị đói (Léon Sogny), nơi ghi là vì bị bệnh (Charls Gossilin, è cổ Trọng Kim, Đào Trinh Nhất), còn theo tài liệu lưu trữ của Pháp thì vì ông bị thương nặng rồi mất. “Phan Đình Phùng qua đời vào ngày 28 mon 12 do chấn mến xảy ra vào trong ngày 21 thuộc tháng vào cuộc giao tranh với một đội cảnh binh gửi mang lại Lào”(điện tín phủ Thống sử gửi tủ toàn quyền, số 28). Tin tức này rước từ lời khai của một tín đồ theo nghĩa binh ra đầu thú.

Về mục tiêu của việc khai thác mộ và chất vấn là để xác nhận người phía bên trong quan tài chính là Phan Đình Phùng, xác định sự thiệt thủ lĩnh của cuộc khởi nghĩa hương Khê đã qua đời. Vấn đề không táng lại nhằm tránh chiêu mộ phần người chỉ huy sẽ trở nên một hình tượng cho người ủng hộ cuộc khởi nghĩa, và việc hỏa thiêu với rải tro tất cả phần chủ kiến răn đe. Tuy vậy cũng phải nói thêm rằng vào thời khắc đó, hỏa táng còn không quen với người việt nhưng đó là bề ngoài an táng thường thì ở phương Tây. Tro sau thời điểm hỏa táng có thể được đựng vào hũ, bình, hoặc rải ra sông hồ, đồi núi.

Liệu ngôi chiêu mộ bị khai quật lên có và đúng là mộ Phan Đình Phùng và tử thi được đem lại Linh Cảm để thừa nhận diện chính là người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa hương Khê? Liệu chính quyền bảo hộ Pháp sinh hoạt An Nam với triều đình bên Nguyễn có bị mắc bả nghĩa quân cùng dân chúng, tựa như những giả thiết đưa ra trong bài Theo dấu tình thực lũy cụ Phan của Văn Nguyễn? cửa hàng chúng tôi cho rằng mẩu chuyện về ngôi mộ của núm Phan còn được giữ lại đâu kia trên đất rừng tp. Hà tĩnh chỉ là tin đồn thổi miệng dân gian, chừng nào chưa có chứng cứ nạm thể, thì đó vẫn chỉ là truyền thuyết, một truyền thuyết đẹp cùng hào hùng, không hề thua kém phần kì bí về lãnh tụ của nghĩa quân phải Vương, một chí sĩ yêu thương nước và hero của vùng đất bền chí Hà Tĩnh.

NGUYỄN THỊ SÔNG HƯƠNG

Tư liệu tham khảo:

– DespierresJean,Nguyen Dinh Hòe, Mandarin et Lettré, Acteur essentiel de l’Association des Amis du Vieux Hué,témoin privilégié de son époque, Nguồn : http://www.aavh.org/?page_id=6047

– Đại nam giới Thực Lục – Chính Biên Đệ Lục Kỷ Phụ Biên (Cao TựThanh dịch), NXB văn hóa – văn nghệ 2012

– Đặng Duy Báu (chủ biên), Lịch sử Hà Tĩnh tập 1, Nxb. Thiết yếu trị Quốc gia, Hà Nội, 2000

– Đào Trinh Nhất, Phan Đình Phùng, nhà chỉ huy 10 năm phòng chiến (1886-1895) sinh hoạt Nghệ Tĩnh, Nxb. Tân Việt 1950

– Gosselin Charles, L’empire d’Annam, Nxb. Perrin et Cie, Libraires-éditeurs, Paris 1904

– hồ sơ lưu trữ về Phan Đình Phùng, Trung tâm lưu trữ Hải nước ngoài Aix-en-Provence, Pháp

– hồ sơ lưu trữ về Phan Đình Phùng, Trung tâm tư nguyện vọng liệu I Hà Nội

– Sogny L.,Les grandes familles de l’Annam, S.E. Nguyen-Dinh-Hoe, trong Bulletin des amis du vieux Hue, n° 3, tháng 7- mon 9 năm 1942

– Nguyễn quang Tô, Vài tài liệu về Phan Đình Phùng, trong Tập san Sử Địa số 27-28, ngôi trường Đại học tập Sư phạm sài gòn 1974

– Thái Kim Đỉnh, Hà Tĩnh, đất cùng người, Nxb. Đại học Vinh, 2018

– è Trọng Kim, Việt nam sử lược, Nxb. Trung Bắc Tân Văn 1920

– Bùi Hoàng Đào, Cụ Phan Đình Phùng lãnh tụ trào lưu Cần vương vãi văn võ tuy vậy toàn.

– Đặng Duy Báu (chủ biên), Lịch sử Hà Tĩnh tập 1, Nxb. Thiết yếu trị Quốc gia, Hà Nội, 2000.