Họ Lý giành được nước từ bỏ Công Uẩn mang đến Hạo Sam, truyền ngôi 8 lần, được rộng 220 năm thì mất”.

Bạn đang xem: 9 đời vua triều đại nhà lý

<1> Tống Sử, quyển 488, Giao Chỉ.

Lời nhận xét này không được hoàn toàn chính xác, bởi họ Lý chấm dứt sau triều đại Lý Chiêu Hoàng, chứ ko phải thời Vua phụ vương Hạo Sam tức Lý Huệ Tông, tổng cộng 9 đời; còn về thời gian trị vì là 215 năm, chứ ko phải là trên 220 năm. Lược kê về năm từng triều đại, theo thứ tự như sau:

Lý Thái Tổ: 1010-1028.Lý Thái Tông: 1028-1054.Lý Thánh Tông: 1054-1072.Lý Nhân Tông: 1072-1127.Lý Thần Tông: 1128-1138.Lý Anh Tông: 1138-1175.Lý Cao Tông:1176-1210.Lý Huệ Tông: 1211-1224.Lý Chiêu Hoàng: 1224-1225.

Xét về lịch sử nước ta, ngoài những cuộc giành chính quyền từ tay ngoại bang, như thời Khúc Thừa Dụ, Ngô Quyền, việc cố gắng đổi triều đại trong nước thường xảy ra bởi bạo lực như trường hợp cuộc giành ngôi của Đinh Bộ Lĩnh, hoặc Lê Đại Hành. Riêng rẽ nhà Lý là trường hợp đặc biệt, Lý Công Uẩn lên ngôi bởi vì nhân dân và quan lại đương quyền đề bạt.

Nói về nhân dân, phải đề cập đến Phật giáo, là quốc giáo thời bấy giờ. Thuở nhỏ Lý Công Uẩn học tại chùa Lục Tổ, tức chùa Cổ Pháp tại Hà Bắc; sư Vạn Hạnh xét bốn chất, kỳ vọng cậu bé này về sau sẽ làm minh chủ cứu nguy mang lại thiên hạ:

Lúc còn nhỏ tuổi đi học, đơn vị sư ở miếu Lục Tổ là Vạn Hạnh thấy, khen rằng: “Đứa nhỏ nhắn này chưa hẳn người thường, sau này lớn lên ắt hoàn toàn có thể giải nguy gỡ rối, làm cho bậc anh quân trong thiên hạ“. Toàn Thư, Bản Kỷ, quyển 2.

Khi ra làm quan, uy tín lên cao; bấy giờ trước thảm hoạ đất nước vày Ngoạ triều Lê Long Đĩnh gây nên, lòng dân hướng về Lý Công Uẩn, tạo nên huyền thoại với câu sấm sau đây:

Thụ căn diểu diểu,

Mộc biểu thanh thanh.

Hòa Đao mộc lạc,

Thập tử thành…..”

(Gốc rễ nước phái mạnh sâu sâu thẳm;

Cành lá xanh tốt;

Cây Lê <梨 = chiết tự: hòa禾+đao刀+mộc木> rơi đổ;

Chồi Lý <李= thập 十+bát八+tử 子> mọc lên….”

Ý chỉ mệnh trời, vua Lý Thái Tổ lên ngôi nuốm nhà Tiền Lê.

Nói đến quan lại đương quyền, thì sau lời mở đầu tại sảnh đình của vị quan tiền xướng xuất là Đào Cam Mộc, trăm quan tiền đều lạy rạp xuống sân chầu để tôn vinh Lý Công Uẩn lên ngôi:

“Ngay ngày hôm ấy, điều họp cả sinh sống trong triều, bàn rằng:

Hiện nay, dân bọn chúng ức triệu khác lòng, trên dưới lìa bỏ, đông đảo người đáng ghét tiên đế khắt khe bạo ngược, không muốn theo về vua nối ngôi, mà đều có lòng suy tôn quan Thân vệ, bọn ta không nhân từ bây giờ cùng nhau sách lập Thân vệ làm cho thiên tử, lỡ hoảng sợ có xẩy ra tai phát triển thành gì, liệu họ có giữ lại được loại đầu hay không?’.

Thế rồi bên nhau dìu Công Uẩn lên chính điện, lập có tác dụng Thiên tử, lên ngôi Hoàng đế. Trăm quan rất nhiều lạy rạp dưới sân, trong ko kể đều hô “vạn tuế”, vang dậy cả trong triều.”Toàn Thư, bạn dạng Kỷ, quyển 2.

1. Quốc đô, quốc hiệu

Bàn về quốc đô, các Vua Chúa nước ta có khuynh hướng dựng đô tại quê nhà mình, để hy vọng nương dựa vào lòng tin cẩn và sự che chở của dân địa phương khu vực chôn nhau cắt rốn, như Đinh Tiên Hoàng tại Hoa Lư Ninh Bình, Hồ Quí Ly tại Tây Đô Thanh Hoá, Nguyễn Huệ tại Trung Đô Nghệ An, hoặc họ Nguyễn Gia Long tại Phú Xuân, Huế. Riêng Vua Lý Thái Tổ có tầm nhìn quốc gia cao hơn; chọn kinh đô Thăng Long, đó là chốn trung chổ chính giữa giao thông, khu vực thắng địa mang lại cả nước; qua Chiếu dời đô, Vua Lý bao hàm lời tiên tri như sau:

Huống chi thành Đại La, đô cũ của Cao vương , làm việc giữa khu vực trời đất, được đà rồng cuộn hổ ngồi, ở chính giữa nam bắc đông tây, tiện nghi núi sông sau trước. Vùng này mặt khu đất rộng mà bởi phẳng, cố kỉnh đất cao cơ mà sáng sủa, người dân không khổ rẻ trũng về tối tăm, muôn vật hết sức tươi tốt phồn thịnh. Xem mọi nước Việt sẽ là nơi chiến thắng địa, thực là chỗ tụ hội quan trọng của tứ phương, chính xác là nơi thượng đô ghê sư mãi muôn đời. Trẫm mong nhân địa lợi ấy nhưng định vị trí ở, các khanh nghĩ nạm nào?”Toàn Thư, chủ yếu Biên, quyển 2.

Việt Sử Lược <越史略>, bộ sử của tác giả đời Trần; trình bày thành Thăng Long thời Lý, lớp lang bố trí; phong cách trang trọng uy nghi, với những nét như sau:

Trong tởm thành Thăng Long xây điện Triều Nguyên, phía trái điện Tập Hiền, bên nên điện Giảng Võ; phía trái open Long Môn, phía phải mở cửa Đan Phượng. Chính dương xây Cao điện, giai call là Long Trì, quanh co hồi chuyển, tứ phía trang hoàng. Sau điện Càn Nguyên xây hai năng lượng điện Long An, Long Thụy; phía trái xây điện Nhật Quang, bên buộc phải Nguyệt Minh, phía sau có cung Thúy Hoa. Tư phía thành xây 4 cửa, phía đông là cửa ngõ Tường Phù, phía tây Quảng Phúc, phái nam Đại Hưng, bắc Diệu Đức; tại thành nội lại xây chùa Hưng Thiên, lầu Ngũ Phượng Tinh, phía nam thành, lập chùa Thắng Nghiêm.”<2> Việt Sử Lược, Quyển Trung.

Nhà Lý có quốc đô mới là Thăng Long, lại đặt quốc hiệu mới là nước Đại Việt. Ngược dòng lịch sử, từ thời nhà Đinh nước ta có quốc hiệu Đại Cồ Việt; quốc hiệu Đại Việt được dùng từ lúc Vua Lý Thái Tông mất <1054> đến đến đầu triều Nguyễn Gia Long <1804>; ngoại trừ một số năm dưới thời nhà Hồ, đổi quốc hiệu là Đại Ngu. Toàn Thư chép vào ngày thu năm Sùng Hưng Đại Bảo vật dụng 6 <1054>, Vua Lý Thái Tông mất tại năng lượng điện Trường Xuân, nhân dịp đổi quốc hiệu là Đại Việt:

Năm Sùng Hưng Đại Bảo máy 6 <1054>, Mùa đông, mon 10, ngày mồng một, vua băng ở năng lượng điện Trường Xuân. Thái tử lên ngôi sinh sống trước linh cữu; thay đổi niên hiệu là Long Thụy tỉnh thái bình năm lắp thêm nhất. Tróc nã tôn tên thụy mang lại Đại Hành Hoàng Đế, miếu hiệu là Thái Tông, chị em họ Mai có tác dụng Kim Thiên Hoàng Thái Hậu. Đặt quốc hiệu là Đại Việt. Ban quan lại tước cho các bề tôi cũ ngơi nghỉ Đông cung theo sản phẩm công nghệ bậc không giống nhau.”Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 2.

Riêng các triều đại trung quốc trước kia thường gọi việt nam là Giao Chỉ, Giao Châu, hoặc An nam Đô Hộ; vết tích của một thời nội thuộc; năm 1164 thừa nhận đổi thành An Nam, hàm ý công nhận nước ta độc lập; phong Vua Anh Tông có tác dụng An phái nam quốc vương:

Năm chủ yếu Long Bảo Ứng năm máy 2> <1164>, công ty Tống phong vua có tác dụng An phái nam Quốc Vương, đổi Giao Chỉ làm An phái nam Quốc.Toàn Thư, phiên bản Kỷ, quyển 4.

Sử Trung Quốc cũng đánh giá cao sự kiện này, Nguyên Sử Loại Biên nhận xét rằng trước tê gọi xứ ta là Giao Chỉ hoặc An nam giới Đô hộ phủ; đến đời Lý Anh Tông mới chính thức gọi là nước An Nam:

An Nam, trước đây, gọi là Giao Chỉ; Đường Cao Tông đặt có tác dụng An nam Đô hộ phủ. Tên gọi là An Nam bắt đầu từ đấy. Tống Hiếu Tông phong Thiên Tộ là An phái mạnh quốc vương, An Nam hotline là “nước”bắt đầu từ đó.”

2. Tứ dân: Sĩ, nông, công, thương

Hạ tầng kiến trúc của xã hội ta, 4 thành phần sĩ, nông, công, mến là rường cột của đất nước; tìm hiểu nét đặc trưng thời Lý, cần nghiên cứu về 4 thành phần này:

-Sĩ:

Về phương diện giáo dục đào tạo và giảng dạy kẻ sĩ, trước đó chưa có thi cử, việc giáo dục do nhà chùa đảm trách; như Vua Lý Thái Tổ lúc còn nhỏ là học sinh chùa Cổ Pháp, Bắc Ninh. Từ từ Nho học tập có ảnh hưởng; dưới thời Lý Nhân Tông, năm 1076 lập Quốc tử giám, chọn quan lại biết chữ cho vô học; cất nhắc tín đồ tốt có công dụng cho duy trì chức tại những ban văn, võ. Năm 1077, liền kề hạch lại những viên thơ lại về các môn chữ viết, tính toán và hình luật:

-“Năm Anh Vũ Chiêu thắng thứ 1<1076>. Xuống chiếu cầu khẩu ca thẳng. đựng nhắc những người dân hiền lương có tài văn võ mang đến quản quân dân. Chọn quan viên văn chức, người nào biết chữ bỏ vào Quốc tử giám.”Toàn Thư, bạn dạng Kỷ, quyển 3.

-“Năm Anh Vũ Chiêu Thắng thứ 2 <1077>. tháng 2, thi các lại viên bởi phép viết chữ, phép tính cùng hình luật.”Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

Về giáo dục cấp cao, năm 1075 mở khoa thi đầu tiên, tuyển chọn Minh kinh bác bỏ học và thi Nho học tam trường, Lê Văn Thịnh đậu đầu; năm 1086 mở khoa thi chọn người có văn học sung vào Hàn lâm viện Mạc Hiển Tích trúng tuyển; cả nhị vị phần nhiều được cử đi sứ:

– “Năm Thái Ninh thứ 4 <1075>. Mùa xuân, tháng 2, xuống chiếu tuyển Minh kinh chưng học cùng thi Nho học tập tam trường. Lê Văn Thịnh trúng tuyển, cho vào hầu vua học.”Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

-“Năm Quảng Hựu thứ 2 <1086>. Mùa thu, tháng 8, thi người dân có văn học trong nước, sung làm quan sống Hàn lâm viện, Mạc Hiển Tích trúng tuyển, bổ làm Hàn lâm học sĩ.”Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

Dưới thời Lý Anh Tông bước đầu tổ chức Điện thí, cũng tương tự như thi Đình sau này:

Mùa đông, tháng 10 năm Đại Định máy 13 <1152>, thi Điện.”Toàn Thư, bạn dạng Kỷ, quyển 4.

Đến thời Lý Cao Tông bắt đầu mở khoa thi tam giáo, tức tổng hợp 3 nền văn hóa Thích, Nho, Lão vào một nguồn, khiến kẻ sĩ xuất thân có kiến thức rộng hơn:

Mùa xuân, tháng 2 năm Thiên tứ Gia Thuỵ thứ 10 <1195>, hễ đất; sét tấn công gác Ly Minh. Thi Tam giáo, đến đỗ xuất thân.”

Triều Lý tuy có tổ chức các kỳ thi, nhưng chưa đi vào nền nếp qui củ như thời Hậu Lê, cứ 3 năm mở một khoa. Đơn cử thời Vua Lý Nhân Tông, kỳ thi lấy Lê Văn Thịnh đỗ thủ khoa vào năm 1075; mãi 11 năm tiếp theo <1086> mới có kỳ thi khác lấy Mạc Hiển Tích, bổ làm Hàn lâm học sĩ; còn trường Quốc Tử Giám được nhắc đến vào năm 1086, nhưng lại các triều đại sau ko thấy nhắc lại.

Kẻ sĩ được đào tạo, là nguồn cung cấp quan liêu lại mang đến triều đình; mang lại dù một số quan lại xuất thân từ hoàng thân quốc thích như Lý Đạo Thành, hoặc nhỏ cháu các vị quan lại có huân công được tập ấm; thì những người này cũng phải có học vấn tương đối. Bắt đầu nhà Lý dời đô từ trường Yên mang lại Thăng Long là chốn ngàn năm văn vật; mang đến mở có cung điện, đặt thêm quan tiền chức trong triều và các địa phương, áo mũ y phục, lễ nghi đã đến nền nếp:

Lý Thánh Tông năm Chương thánh gia khánh th 1 <1059> tháng 8, mùa thu. Đt ra kiu mu triu phc. Nhà vua ngự ở năng lượng điện Thủy Tinh, sai những quan team mũ phốc đầu<3> đi giầy và túng thiếu tất vào chầu. Tục đội mũ phốc đầu là trước tự đấy.

Sách Giao Chỉ Di Biên chép: An nam giới lúc new dựng nước, mọi câu hỏi hãy còn đơn giản dễ dàng sơ sài; mang lại nhà Lý mới tạo nên sự cung thất. Cung điện thì gồm điện Thủy Tinh, điện Thiên Quang. Quan liêu trong cùng quan ngoài thì bao hàm chức như phụ quốc thái uý, gián nghị đại phu, tả hữu ti lang trung, viên ngoại lang, xu mật sứ, kim ngô, lĩnh binh sứ. Lễ nhạc văn thiết bị xem ra cũng đã đầy đủ.”Cương Mục, thiết yếu Biên, quyển 3.

Bấy giờ đồng hồ lương bổng các quan; ngoài việc phát tiền, còn cấp thêm nhu yếu phẩm như lúa, cá, muối; cụ thể mức lương của các viên chức về hình luật, như Sĩ sư, Ngục lại như sau:

Lý Thánh Tông năm Long Chương Thiên Tự thứ hai <1067>, cho Viên ngoại lang là Ngụy Trọng Hoà cùng Đặng Thế tư làm Đô hộ tủ sĩ sư , thay đổi mười fan thư gia làm án lao tù lại . cho Trọng Hoà và rứa Tư mọi người bổng hàng năm là 50 quan lại tiền, 100 bó lúa cùng các thứ cá muối, vv… lao tù lại mọi cá nhân 20 quan tiền, 100 bó lúa nhằm nuôi đức thanh liêm của họ.”Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

Các quan lại lại, hàng năm được khảo hạch, phân loại; để thăng giáng hoặc sử dụng đúng chỗ:

NămThiên bốn Gia Thuỵ vật dụng 8 <1193>. Khảo khóa những quan văn võ vào ngoài, nhằm rõ đề xuất giáng xuất xắc thăng. Thi các sĩ nhân trong nước để chọn người vào hầu vua học.

Tháng 3, khảo xét công trạng những quan, tín đồ giữ chức chuyên cần tài cán nhưng mà không thông chữ nghĩa có tác dụng một loại, người dân có chữ nghĩa tài cán làm một loại, bạn tuổi cao hạnh thuần, biết rõ câu hỏi xưa nay làm cho một loại, cứ theo vật dụng tự nhưng trao đến chức vụ trị dân coi quân, khiến cho quan chức ko lạm nhũng.”Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 4.

Hình ảnh một vị công bộc thanh liêm thời Lý, được tế bào tả một cách sống động, qua mẫu chuyện về phút cuối đời của Thái úy sơn Hiến Thành, như sau:

Mùa hạ, mon 6 năm Trinh Phù trang bị 4 <1179> Thái uý tô Hiến Thành chết. Vua bớt ăn ba ngày, nghĩ thiết triều 6 ngày. Trước đó khi sơn Hiến Thành nằm bệnh, Tham tri chính sự Vũ Tán Đường hôm sớm hầu mặt cạnh, con gián nghị đại phu trằn Trung Tá vì chưng bận bài toán không thời gian nào rỗi để tới thăm hỏi. Đến khi dịch nặng, thái hậu thân đến thăm, hỏi rằng:

‘Nếu gồm mệnh hệ nào thì ai là người hoàn toàn có thể thay ông?’. Hiến Thành trả lời:

‘Trung Tá có thể thay được’.

Thái hậu nói:

‘Tán Đường hằng ngày hầu dung dịch thang, sao ko thấy ông nhắc đến?’.

 Hiến Thành trả lời:

‘Vì chúa thượng hỏi fan nào rất có thể thay thần buộc phải thần nói tới Trung Tá, còn như hỏi bạn hầu dưỡng thì phi Tán Đường còn ai nữa?.

Thái hậu khen là trung, nhưng lại cũng không cần sử dụng lời ấy. Lấy Đỗ An Di làm cho phụ chính.Toàn Thư, bạn dạng Kỷ, quyển 4.

-Nông:

Nông nghiệp thời Lý hết sức quan tiền trọng, các viên chức nhà nước đều được trả nhu yếu phẩm bằng “bó lúa”; đời Lý Thái Tổ năm 1016 được mùa, nhà Vua miễn thuế đến dân đến 3 năm:

Thuận Thiên năm lắp thêm 7 <1016>, Năm ấy được mùa to, 30 bó lúa giá bán 70 tiền. Mang lại thiên hạ 3 năm không hẳn nộp sơn thuế.”Toàn Thư, phiên bản Kỷ, quyển 2.

Tổ chức quân đội dựa vào chính sách “Ngụ binh ư nông”, quân bộ đội được cấp ruộng, thời bình có tác dụng nông, thời chiến đăng lính; nhờ vậy công ty nước ít tốn kém:

Chế độ binh lính ở trong nhà Lý đại lược theo quân phủ vệ của nhà Đường, quân Cấm sương của phòng Tống, mỗi tháng lên cơ ngũ một lần, hotline là đi canh, hết hạn sử dung canh lại về quê làm cho ruộng, quan chưa hẳn cấp lương, duy có tín đồ trưởng cấm quân theo hầu chực tức vệ, được cấp cho 10 bó lúa, một tấm vải, cho ăn uống gọi là đại hòa, cung cấp cho lúa mạch điện thoại tư vấn là chiêm mễ. Không có phí tổn nuôi lính, mà bao gồm công hiệu dùng sức lính, cũng là chế độ hay.”Việt Sử Tiêu Án, Ngô Thời Sĩ, trang mạng 51.

Vua chú trọng về nông nghiệp; đầu năm đích thân cày ruộng tịch điền, mùa lúa chín, ra thăm ruộng xem gặt:

Năm Thiên Thành máy 3, <1030>. Mùa đông, tháng 10, được mùa to. Ngày 14, Vua thân ra ruộng xem gặt, nhân đổi tên cánh ruộng ấy hotline là ruộng Vĩnh Hưng.”Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 2.

Là nước nông nghiệp, nhỏ trâu cày rất là quan trọng, nên đã mấy lần sai khiến cấm giết thịt trâu; có lần Thái hậu Ỷ Lan phàn nàn cùng với vua Nhân Tông về câu hỏi trộm trâu hoặc giết mổ trâu:

Tháng 2 năm Hội Tường Đại Khánh <1117>, định rõ lệnh cấm giết mổ trộm trâu. Hoàng thái hậu nói:

 ‘Gần trên đây ở tởm thành, hương ấp, có nhiều người trốn tránh, mang việc trộm cắp trâu làm cho nghề nghiệp, trăm họ cùng quẫn, mấy đơn vị cày bình thường một nhỏ trâu. Trước đây, ta đang từng nói tới việc ấy bên nước đã có lệnh cấm. Nay giết mổ trâu lại càng nhiều hơn thế trước’.

 Bấy tiếng vua xuống chiếu kẻ như thế nào mổ trộm trâu thì phát 80 trượng, đồ có tác dụng khao giáp;<4> vợ xử 80 trượng, đồ làm cho tang thất phụ<5> và đền bù trâu; láng giềng biết nhưng không tố cáo, phân phát 80 trượng.Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

Xem thêm: Khám Phá Bí Mật Trong Hầm Rượu Vang Phan Thiết Lớn Nhất Việt Nam

Năm Thiên Phù Duệ Vũ máy 4 <1123>, Cấm làm thịt trâu. Xuống chiếu rằng:

 ‘Trâu là vật đặc biệt cho việc cày cấy, làm cho lợi cho người không ít. Từ nay về sau ba nhà có tác dụng một bảo, ko được giết trâu ăn thịt, ai làm cho trái thì trị tội theo hình luật“. Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

Pháp luật đảm bảo trâu cày, chỉ được xin phép có tác dụng thịt lúc tất cả tế lễ:

Mùa xuân, tháng 2, năm Đại Định trang bị 4 <1143>, xuống chiếu nhân gian từ nay về sau cứ cha nhà có tác dụng một bảo, ko được phẫu thuật riêng trườn trâu, nếu có việc cúng tế buộc phải tâu xin được chỉ rồi bắt đầu cho mổ, kẻ làm trái thì trị tội nặng, trơn giềng không tố giác cũng xử thuộc tội.” Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 4.

Triều đình cũng lưu giữ ý đảm bảo an toàn cây trồng; về mùa xuân, thời điểm cây non mới mọc ko được chặt cây, nhắm bảo trì cây non xung quanh:

Ngày Bính Ngọ, năm Thiên Phù Duệ Vũ vật dụng 7 <1126>. Cấm dân chúng ngày xuân không được chặt cây.” Toàn Thư, phiên bản Kỷ, quyển 3.

Về mặt thủy lợi, bên Vua cho đào ngòi Lãnh tởm tại Thái Nguyên; đắp đê phòng lụt thương hiệu sông Hồng trên phường Cơ Xá ngay gần cầu quận long biên hiện nay:

­ “Năm Quảng Hự vật dụng 5 <1089>. Đào ngòi lãnh kinh.” Toàn Thư, phiên bản Kỷ, quyển 3.

Mùa xuân tháng 2, năm Long Phù thứ 8 <1108>, đắp đê sống phường Cơ Xá.” Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

Về phương diện kinh tế, ban đầu ruộng công phía trong tay đơn vị chùa; do chùa coi giữ tá điền với kho lương thực:

Năm Quảng Hựu vật dụng 4 <1088>. Mùa xuân, tháng giêng, phong bên sư khô Đầu có tác dụng Quốc sư để chức thư gia mười hỏa. Định các chùa nội địa làm ba hạng đại, trung với tiểu danh lam, đến quan văn chức cao kiêm có tác dụng đề cử. Bấy giờ công ty chùa bao gồm điền nô với kho cất đồ vật, cho nên vì vậy đặt chức ấy.” Toàn Thư, bạn dạng Kỷ, quyển 3.

Sau đó bao gồm sự cải cách; triều đình quản ngại lý, định sổ ruộng, thu tô sản phẩm năm:

Hội Phong năm thiết bị 1<1092>, được mùa to. Định sổ ruộng, thu sơn mỗi mẫu 3 thăng để cấp cho lương cho quân.” Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

Pháp luật lúc này công nhấn quyền tứ hữu ruộng đất, mà lại không khuyến khích để hoang; những người túng thiếu bán đợ trong 20 năm có quyền chuộc, riêng rẽ ruộng bỏ hoang quá 1 năm không được mang về. Chính sách này tỏ ra ko ưu đãi thành phần giàu có, cậy có tiền cài đặt ruộng, làm ko xuể rồi để hoang; ngược lại ưu đãi dân nghèo, gặp lúc hoạn nạn phải bán đợ ruộng đất, được kéo dài đến vài chục năm, chờ lúc nhỏ cháu làm ăn khấm khá, có quyền chuộc về; ngoài ra chủ trương cấm đoán để hoang, khiến nền nông nghiệp phồn thịnh hơn:

Tháng 12, năm Đại Định đồ vật 3 <1142>, xuống chiếu rằng những người dân cầm đợ ruộng thục trong vòng hai mươi năm thì được cho phép chuộc lại; câu hỏi tranh chấp ruộng khu đất thì trong khoảng 5 năm tốt 10 năm còn được tâu kiện; ai tất cả ruộng đất bỏ phí bị fan khác ghép cày trồng trọt trong khoảng một năm thì được kiện nhưng mà nhận, hết hạn ấy thì cấm. Có tác dụng trái thì xử 80 trượng. Trường hợp tranh nhau ruộng ao mà lấy vật dụng binh khí nhọn dung nhan đánh bị tiêu diệt hay có tác dụng bị thương tín đồ thì đánh 80 trượng, xử tội đồ, đem ruộng ao ấy trả lại bạn chết tốt bị thương.

 Xuống chiếu rằng những người bán đoạn ruộng hoang hay ruộng thục đã gồm văn khế rồi thì không được chuộc lại nữa, ai làm trái bị phạt tiến công 80 trượng.” Toàn Thư, bạn dạng Kỷ, quyển 4.

Nền nông nghiệp đóng góp rất nhiều cho đất nước, trong 6 loại thuế dưới triều Lý, có 4 loại đánh trực tiếp vào nông dân:

Năm Thuận Thiên lắp thêm 4 <1013>>. Mùa xuân, mon 2, định những lệ thuế vào nước:

 1 – Ao hồ nước ruộng đất,

 2 – Tiền và thóc về bến bãi dâu,

 3 – Sản thiết bị ở núi nguồn các phiên trấn,

 4 – những quan ải xét hỏi về mắm muối,

5 – Sừng tê, ngà voi, hương liệu của người Man Lão,

 6 – các thứ gỗ và hoa quả ở đầu nguồn.” Toàn Thư, bạn dạng kỷ, quyển 2.

Chính sách ngụ binh ư nông, căn bản bởi 3 nhà họp thành 1 bảo, cho kiểm tra dân số, xét để mắt tới dân đinh từ 18 tuổi trở lên lựa chọn hoàng nam binh lính:

-“Năm Anh Vũ Chiêu chiến thắng thứ 8 <1083>. Mùa xuân, vua thân duyệt các hoàng nam,<6> định có tác dụng 3 bậc.” Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

– “Năm Hội Tường Đại Khánh sản phẩm 9 <1118>. Mùa xuân, tháng giêng, xuống chiếu chọn hoàng phái nam trong dân bọn chúng và binh lính.” Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

Binh là nghề nguy hiểm; nhắm bảo vệ gia đình, không bắt lính những hộ neo đối kháng có 1 bé trai:

Tháng 8 năm Đại Định đồ vật 7 <1146>, xuống chiếu rằng các quan quản gần kề và chủ đô, phàm sung ngã cấm quân, cần chọn hầu hết hộ nhiều người, ko được lấy tín đồ cô độc, làm cho trái thì trị tội.” Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 4.

Quân team xếp cung cấp bậc, thấp độc nhất vô nhị là giáp, mỗi liền kề 15 người, do một Quản sát chỉ huy:

“Thuận Thiên năm sản phẩm công nghệ 16 <1025>; mùa thu, mon 8, định binh làm giáp, mỗi sát 15 người, sử dụng một fan quản giáp.”

Thời Lý Thánh Tông thành công trong vấn đề phạt Tống bình Chiêm, bấy giờ tổ chức quân team thành 8 loại quân:

Lý Thánh Tông năm Chương Thánh Gia Khánh lần đầu tiên <1059>. Định hiệu quân, gọi là Ngự Long, Vũ Thắng, Long Dực, Thần Điện, Bổng Thánh, Bảo Thắng, Hùng Lược, Vạn Tiệp đều chia thành tả hữu, mê thích vào trán ba chữ “Thiên tử quân“. Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

Coi việc xăm mình là hình tượng sức mạnh của quân nhân; buộc phải quân cấm vệ được xung khắc 3 chữ “Thiên tử quân”tại trán, hoặc xăm hình long trên người; kẻ nào tự tiện sử dụng xăm mình đông đảo bị tội:

-“Năm Hội Tường Đại Khánh thứ 9 <1118>, Cấm nô bộc của các nhà dân trong kế bên kinh thành không được ưa thích mực vào ngực, vào chân như cấm quân, thuộc là xăm hình rồng ở mình, ai phạm thì sung làm quan nô.”Toàn Thư, bạn dạng Kỷ, quyển 3.

Năm 1104 định quân hiệu Cấm vệ; năm 1119 ưng chuẩn 6 quân, đề ra các đội quân tinh nhuệ như Ngọc Giai, Hưng Thánh, Bổng Nhật, Quảng Thành, Vũ Đô:

Tháng 3 năm Long Phù đồ vật 4 <1104>, định lại binh hiệu của quân cấm vệ.” Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

Mùa đông, mon 10 năm Hội Tường Đại Khánh sản phẩm 10 <1119>, chuyên chú sáu binh tào Vũ Tiệp, Vũ Lâm v.v…, fan nào khỏe mạnh cho làm hỏa đầu ở những đội quân Ngọc Giai, Hưng Thánh, Bổng Nhật, Quảng Thành, Vũ Đô, còn bậc bên dưới thì mang đến làm binh ở các quân Ngọc Giai, Hưng Thánh, Bổng Nhật, Quảng Thành, Vũ Đô, Ngự Long.”Toàn Thư, phiên bản Kỷ, quyển 3.

-Công:

Công nghiệp so với nông nghiệp đứng vào hàng thứ yếu, vả lại nhà nông lúc rảnh rổi, ngoài vụ cấy, vụ gặt; cũng có thể kiêm nhiệm nghề thợ, như thợ mộc, thợ nề, vv… Riêng việc xây dựng nhà, thời Sứ thần trung hoa Tống Cảo cho thăm Vua Lê Đại Hành vào năm 990 tại Trường yên ổn , y bộc lộ rằng tại vn chỉ thấy bên lợp lá. So với thời Lý tiến bộ hơn, đơn vị Vua xuống chiếu khích lệ nung ngói lợp nhà:

Năm Anh Vũ Chiêu chiến thắng thứ 9 <1084>. Xuống chiếu mang đến thiên hạ nung ngói lợp nhà.Toàn Thư, bạn dạng Kỷ, quyển 3.

Về ngành dệt, những cung cô gái được khuyến khích dệt gấm, đem sử dụng trong cung; rồi đem gấm vóc trong kho thiết lập từ trung quốc ban phát cho những quan; ý Vua muốn đề cao hàng nội hóa:

Tháng 2 năm Bảo Nguyên th 2 (1040).

Trước đó, bên vua không đúng cung người vợ dệt gấm vóc, họ đang dệt được thành đa số tấm hàng rồi; đến đây, sai đem phần đa gấm vóc, hàng của phòng Tống, vẫn cất trong kho, ban phát cho bè bạn tôi: từ bỏ ngũ phẩm trở lên trên thì áo gấm, tự cửu phẩm trở lên thì áo vóc, tỏ ý không dụng gấm vóc của Tống nữa.Khâm Định Việt Sử Thông Giám cương Mục, thiết yếu Biên, Quyển 3.

Trong lễ cống nhà Tống vào năm 1156, Vua Lý Anh Tông biếu Vua Tống 5.000 tấm quyên và lăng , chứng tỏ ngành nuôi tằm, dệt lụa tại nước ta bên trên đà phát triển. Ngoài ra các nghề khai mỏ vàng, ngọc châu, chế trầm hương; cũng có những nét nỗi bật:

Về công nghệ, cũng cần để ý đến văn bản xử phạt lũ bà có tội, bị đưa đi làm “tang thất phụ” tức nữ công nhân sở nuôi tằm; chứng tỏ nghề nuôi tằm dệt lụa bấy giờ không phải chỉ làm ăn riêng lẻ từng hộ.

Các technology khác cũng theo đà phát triểu, như nghề làm cho giấy triệu tập thành phiên, hội; lại thứ nhất làm lọng, ô dù cán cong:

Ngày Ất T, năm Thiên Phù Duệ Vũ đồ vật 6 <1125> Phiên làm cho giấy dâng ngọc châu tân lang, vua truyền ko nhận.” Toàn Thư, bản Kỷ, quyển 3.

– “Ngày Quý Mão, năm Thiên Phù Duệ Vũ vật dụng 4 <1123>. Lần đầu tiên làm cái lọng bít mưa cán cong.” Toàn Thư, bạn dạng Kỷ, quyển 3.

Riêng về nghề đúc chuông đồng, xây bia đá thì rất thịnh hành dưới triều Lý, Vua Lý Thái Tổ phát tiền kho đúc chuông lớn tại chùa Đại Giáo; còn các đời sau đều khích lệ việc xây chùa đúc chuông:

Năm Thuận Thiên trước tiên <1010>; Năm ấy độ dân làm cho sư. Phát bạc ở kho 1.680 lạng để đúc chuông lớn, treo ở chùa Đại Giáo.” Toàn Thư, bạn dạng Kỷ. Quyển 2.

-Buôn bán:

Nghề buôn tuy ko thấy được khuyến khích, mặc dù dưới triều Lý việc lưu hành hàng hoá từ chỗ dư đến chỗ thiếu, vẫn sinh hoạt bình thường. Riêng việc buôn bán sang trọng Trung Quốc thì phải tuân theo chính sách bình thường của nhà nước, dân không được tự tiện với đồ sắt, mắm muối bán cho tỉnh Quảng Tây:

“Năm Trinh Phù sản phẩm công nghệ 4 <1179>, xuống chiếu cấm ko được rước mắm muối và đồ fe lên bán đổi sinh sống đầu nguồn.” Toàn Thư, phiên bản Kỷ, quyển 4.

Nhưng việc bán muối sang Trung Quốc có lời cao, đề nghị số đông dân chúng vẫn tiếp tục buôn lậu. Về phía Trung Quốc số lượng muối nhập vào châu Ung đặc biệt quan trọng đến nỗi cơ quan ban ngành địa phương xin triều đình được phép tranh giành với con buôn, chọn lọc thu sở hữu tại các địa điểm Sùng Tả Thị, bởi Tường để lấy lời:

Tục bốn Trị Thông Giám, quyển 150, Tống Hiếu Tông năm Thuần Hy lắp thêm 12 <1185>

Quan phụ trách buôn muối tại Ung Châu duyên theo con đường lối chỉ đạo thời Thiệu Hưng <1131-1162> tại nhì trại tỉnh thái bình , Vĩnh Bình đặt thị trường, cần sử dụng vải lụa thương lượng muối với tứ thương Giao Chỉ; quan tiền phụ trách muối đem ra bán, vì vậy những tín đồ dân tại khe hễ cũng đều sắm sửa muối Giao Chỉ. Gần đây tuy cải sang cần sử dụng tiền giấy, phần đa tại châu này vẫn tồn tại theo mọt tệ cũ.’

Chiếu ban ty kinh lược cùng Tri Ung Châu trằn Sĩ Anh sắp xếp rồi tâu lên. Ty tởm lược tâu rằng:

Trước đây việc đặt thị trường đổi chác là vì tiện cho lòng người, còn bài toán trao đổi muối cùng với Giao chỉ với phép thường xuyên từ tổ tiên. Chỉ nghiêm cấm dân buôn không được bán buôn muối với người Giao, khiến mất nguồn lợi công; đông đảo điều khác vẫn theo cũ.’

Vua chấp nhận.”<8>

Điều oái oăm là chính quyền china lúc bấy giờ chấp thuận download hàng hóa của dân buôn lậu Việt Nam; cơ mà vì lý vì an ninh, cấm đoán mở cửa buôn bán phổ biến tại tỉnh Quảng Tây:

Trường Biên, quyển 78. Năm Đại Trung Tường Phù vật dụng 5 <1012>

Dân ven biển thường sợ Giao Châu xâm lược quấy nhiễu, theo thông lệ trước chỉ đến hỗ thị tại quảng châu trung quốc và trấn Như Hồng ; vày rằng chính là chốn góc biển khơi là nơi có thể khống chế, nay ví như đưa vào trực tiếp nội địa, sự việc sẽ không thuận tiện; nên ra lệnh ty sở tại cẩn thận giữ qui chế cũ.”<9>

Bấy giờ Vân Đồn đang trở thành hải cảng quốc tế cho các nước châu Á đến giao dịch buôn bán:

Mùa xuân, tháng 2, năm Đại Định thiết bị 10 <1149>, thuyền buôn bố nước Trảo Oa , Lộ Lạc , Xiêm La vào hải Đông , xin cư trú buôn bán, bèn mang đến lập trang ở khu vực hải đảo, call là Vân Đồn, để mua bán sản phẩm hoá quý, dưng tiến sản thứ địa phương.” Toàn Thư, phiên bản Kỷ, quyển 4.

Riêng nước Xiêm La vẫn thường xuyên đưa mến thuyền đến buôn bán tại cảng Vân Đồn như thời mới xuất hiện vào năm Đại Định thiết bị 10 <1149>; năm 1184 Vân Đồn lại tiếp nhận thêm khách hàng thương mới, đó là nước Tam Phật Tề:

Tháng 3, năm thứ 9 <1184>, tín đồ buôn những nước Xiêm La cùng Tam Phật Tề vào trấn Vân Đồn dưng vật báu nhằm xin buôn bán.” Toàn Thư, bạn dạng Kỷ, quyển 4.

(Còn tiếp)

———————

<1> 李氏有國,自公蘊至昊旵,凡八傳,二百二十餘年而國亡。

<2> 昇龍京内起朝元殿,左置集賢殿,右置講武殿,左啓飛龍門,右啟丹鳳門。正陽啟髙殿,階曰龍墀。墀内翼以迴廊,周匝四面,乾元殿後置龍安、龍瑞二殿,左建日光殿,右建月明殿,後有翠華宮。城之四面啟四門,東曰祥符,西曰廣福,南曰大興,北曰曜德。又於城内起興天寺五鳳星樓,城離方創勝嚴寺.

<3> Phốc đầu: tên mũ, tức là mũ cánh chuồn, bao gồm hai dải cánh giương ra nhì bên.

<4> Khao giáp: phục dịch.

<5> Tang thất phụ: phụ nữ làm việc tại công ty nuôi tằm.

<6> Hoàng nam: dân đinh từ bỏ 18 tuổi trở lên.

<7> 庚寅,南平王李天祚,遣太平州刺史李國以右武大夫李義、武翼郎郭應五來賀升平,獻黃金器千一百三十六兩,明珠百,沈香千斤,翠羽五百隻,雜色綾絹五千匹,馬十,象九。詔尚書左司郎中汪應辰燕國於玉津園。遷國為太平州團練使,義左武大夫,應五武經郎,加賜襲衣、金帶、器、幣有差.

<8> 己丑,廣西提舉胡廷直言:「邕州賣官鹽,並緣紹興間一時指揮,于江左永平、太平兩寨置場,用物帛博買交趾私鹽,夾雜官鹽出賣,緣此溪洞之人,亦皆販賣交鹽。近雖改行鈔法,其本州尚仍前弊。」詔經略司及知邕州陳士英措置聞奏。既而經略司言:「初置博易場,以人情所便;而博易交鹽,亦祖宗成法。請只嚴禁博販等不得販鬻交鹽,攙奪官課,餘仍舊。」從之.

<9> 甲子,廣南西路轉運使言,交州李公蘊乞發人船直趨邕州互市。上曰:「瀕海之民常懼交州侵擾,承前止令互市於廣州及如洪鎮【五】,蓋海隅有控扼之所。今若直趨內地,事頗非便,宜令本司謹守舊制。」