This entry was posted on tháng Một 25, 2016, in kế hoạch sử Việt Nam and tagged bắc kì, Hoàng Cao Khải. Bookmark the permalink.Bình luận về nội dung bài viết này
" data-medium-file="https://tuyetdenbatngo.comdotcom.files.wordpress.com/2016/01/hoang-cao-khai.jpg?w=192" data-large-file="https://tuyetdenbatngo.comdotcom.files.wordpress.com/2016/01/hoang-cao-khai.jpg?w=479" class="alignnone size-full wp-image-8226" src="https://tuyetdenbatngo.comdotcom.files.wordpress.com/2016/01/hoang-cao-khai.jpg?w=551" alt="Hoang Cao Khai" srcset="https://tuyetdenbatngo.comdotcom.files.wordpress.com/2016/01/hoang-cao-khai.jpg 479w, https://tuyetdenbatngo.comdotcom.files.wordpress.com/2016/01/hoang-cao-khai.jpg?w=96 96w, https://tuyetdenbatngo.comdotcom.files.wordpress.com/2016/01/hoang-cao-khai.jpg?w=192 192w" sizes="(max-width: 479px) 100vw, 479px" /> tởm lược sứ Bắc Kì Hoàng Cao Khải


Nguyễn Hùng

Sau khi NXB tỉnh nghệ an xuất phiên bản tác phẩm “Việt sử yếu” của Hoàng Cao Khải, một vài báo đã đăng bài trả lời phỏng vấn của PGS-TS Chương Thâu. Nội dung không giới hạn ở việc reviews cuốn sách cơ mà nhân đó yêu cầu review lại (thực hóa học là “chiêu tuyết”) Hoàng Cao Khải sinh sống mấy điểm sau:

Hoàng Cao Khải không phải là bạn theo Pháp để hưởng lợi .

Bạn đang xem: Hoàng cao khải

Mục đích ông lập ấp Thái Hà thành tâm là muốn giúp sức những tín đồ phương xa mang đến kinh kỳ và làm cho nơi trợ giúp người nghèo khó.

Hoàng Cao khải là người có lòng tin dân tộc và ý thức ấy đã viral đến rứa hệ con, con cháu ông (Hoàng Trọng Phu, Hoàng bạo dạn Trí, hoàng phái Mô – N.H chú thích).

Từ nghiên cứu và phân tích lại Hoàng Cao Khải giúp chúng ta mở rộng nghiên cứu và phân tích đến đời sống bốn tưởng, ý thức của một nuốm hệ nhà nho.

Như vậy, dẫu không (hoặc không dám) lấp định toàn bộ những gì tín đồ cùng thời (PGS-TS Chương Thâu call là “bia miệng”) cùng giới nghiên cứu và phân tích đã đánh giá về Hoàng Cao Khải; tuy nhiên PGS-TS Chương Thâu sẽ có ý kiến gần như trái lại với cách nhìn chính thống lâu nay.

Điều này coi ra thật không thông sự lý, nếu họ đọc kỹ Hoàng Cao Khải sống mấy khía cạnh: 

Con tín đồ chính trị trong lịch sử vẻ vang của Hoàng Cao Khải.

Những tài liệu fan Pháp nhằm lại liên quan đến Hoàng Cao Khải.

Hoàng Cao Khải dưới bé mắt bạn đời.

Hoàng Cao Khải nguyên danh là Hoàng Văn Khải, quê làng Đông Thái (thuộc thôn Tùng Ảnh), huyện La tô (nay là Đức Thọ), tỉnh giấc Hà Tĩnh; đỗ cử nhân năm từ Đức sản phẩm công nghệ 21 (1868). Theo giáo sư Hoàng Xuân Hãn “sau lúc đỗ cử nhân lúc còn hết sức trẻ, Hoàng Cao Khải chắc ao ước đậu đại khoa như nhiều ông cử vào tổng, trong làng. Nhưng vì chưng lẽ gia tư eo hẹp, lose bạc, ông ra có tác dụng quan sớm”. Ban đầu làm huấn đạo huyện Thọ Xương, sau làm cho giáo thụ bao phủ Hoài Đức (Hà Tây) rồi tri đậy Thọ Xương. Giữa nơi văn trang bị Hà Nội, Hoàng Cao Khải được nhiều quan to biết tới, trong các số đó có Nguyễn Hữu Độ, Tổng đốc Hà Ninh (thay Hoàng Diệu sau thời điểm ông trường đoản cú vẫn) là 1 trong nhân thiết bị trong phe công ty hoà với Pháp.

Sau ngày 19.5.1883 Rivière tử trận, quân pháp đánh đuổi những quan phái nam triều, Tổng đốc Nguyễn Hữu Độ cùng Tri thị trấn Hoàng Cao Khải chạy lên khu đất Từ Liêm. Chính phủ nước nhà Pháp phái thêm quân tới Bắc kỳ với đặt chức Cao uỷ nhằm uy hiếp đáp Triều đình. Tủ Cao uỷ biết Nguyễn Hữu Độ nằm trong phái chủ hoà, rất có thể chiêu dụ được; không đúng thủ hạ giám mục Puginier đưa thư Cao uỷ dụ hàng. Ngày 11.9. 1883 Nguyễn Hữu Độ “viết (thư trả lời) theo mệnh lệnh Cao uỷ” nói rõ: “Nước Nam và nước Pháp đã quay lại thân thiện, tôi không e dè nữa, tôi đã lập tức đáp ứng lời gọi”. Vốn là người sở hữu hoà, ghét nhị phụ chính Tôn Thất Thuyết với Nguyễn Văn Tường; thì trên đây là thời cơ để Nguyễn Hữu Độ đoạt lấy công danh. Trái nhiên lúc được Pháp nâng đỡ, Nguyễn Hữu Độ vẫn “qua mặt” triều đình; từ coi mình là Khâm không nên ở Bắc.

Việc Nguyễn Hữu Độ “hiệu thuận” Pháp có tương quan gì đến cuộc sống “ôm chân” … về sau của Hoàng Cao Khải không. Trong Hồi cam kết Au Tonkin, Raymond Bonnal (Thống sứ thứ nhất tại Hà Nội) sẽ ghi rõ lời hứa hẹn của Nguyễn Hữu Độ: “Tôi xin phơi bày với cao uỷ ngày rằm mon này (15.8 ta có nghĩa là 15.9.1883)” tại chỗ nào xin Ngài mang đến biết, và xin dẫn đến Tri huyện Thọ Xuân”. Cụ thể này được giáo sư Hoàng Xuân Hãn bình luận thật thú vị: “Ai đưa nhỏ sáo sang sông? Nguyễn Hữu Độ đó là kẻ đưa bé sáo xoàn ấy”. Không không nên vào đâu được. Trong đôi mươi tháng ở Hà Nội, Nguyễn Hữu Độ được té bán các chức (chứ không hẳn là Triều đình nữa), dĩ nhiên là đề nghị thoả mãn yêu cầu của những quan Pháp. Rồi sau khi Tôn Thất Thuyết chuyển vua Hàm Nghi rời tởm thành, Nguyễn Hữu Độ được Pháp đem lại Huế đứng đầu Viện Cơ mật, trước khi ra thủ đô với chức Khâm sai thực thụ. Với quyền sinh quyền ngay cạnh như vậy, Nguyễn Hữu Độ ao ước giúp ai mà chẳng được. Trong rộng 5 năm, Nguyễn Hữu Độ sẽ đẩy Hoàng Cao Khải từ chức Tri thị xã Thọ Xương thăng quyền Án gần kề Lạng Sơn, quyền Tuần tủ Hưng Yên, thự lý Tổng đốc rồi Tổng đốc Hải Dương. Trước lúc mất (18.12.1888), Nguyễn Hữu Độ và tổ chức chính quyền bảo hộ Pháp đã đống ý chọn người sửa chữa là Hoàng Cao Khải. Tháng 8 năm sau (1889) Hoàng Cao Khải được thăng mang đến chức Khâm sai gớm lược Bắc kỳ.

Con con đường hoạn lộ của Hoàng Cao Khải, kể từ sau lúc Pháp chỉ chiếm Bắc kỳ, là quy trình hợp tác đắc lực với Pháp. Năm 1884, Pháp tiến công Lạng Sơn, Hoàng Cao Khải giờ đây lĩnh chức Án tiếp giáp Lạng Sơn, tích cực bắt phu phen, sung võ bị. Lúc Nguyễn Văn Thận bị Pháp xử tử, Hoàng Cao Khải lĩnh chức quyền Tuần phủ Hưng im đã quản lý mọi câu hỏi trị an hết sức vừa ý bên binh Pháp. Lúc có tác dụng Tổng đốc Hà Đông, Hoàng Cao Khải giúp Thống sứ Bắc kỳ biên soạn nghị định về tổ chức bộ máy cấp xã Bắc kỳ.

Khi trào lưu Cần vương nổi dậy, quân team Pháp ngơi nghỉ Bắc kỳ tập trung bình định vùng thượng du và trung du, còn vùng thành phố hải dương và tỉnh bắc ninh thì mượn thêm quan lại quân triều đình. Vị vậy, Hoàng Cao Khải mới chỉ hàm tam phẩm vẫn được quyền sung chức Tổng đốc Hải Dương, rồi Tổng đốc bắc ninh để tấn công dẹp phong trào văn thân vùng đồng bằng.

 “Tài điều binh khiển tướng” (Chữ dùng của PGS-TS Chương Thâu) của Hoàng Cao Khải có thể thấy rõ trong veo quá trình đàn áp cuộc khởi nghĩa bến bãi Sậy.

Tháng 7.1887, Hoàng Cao Khải được vua Đồng Khánh giao quánh trách lũ áp cuộc khởi nghĩa kho bãi Sậy. Y cùng với giám binh Nây (Ney) dùng kế “tuyệt lương bách thú” (buộc nghĩa quân không còn lương đề nghị ra đầu thú) bằng phương pháp đưa quân nhân đồn Mỹ Hào về phá hoại hết lúa má, hoa color trong vùng. Nguyễn Thiệt Thuật hiểu rằng ý đồ, sắp xếp quân phục kích tấn công địch. Giám binh Nây, Bang tá Nguyễn Hữu Hào thuộc 30 lính bỏ xác trong cuộc chiến ngày 11.11.1888. Hoàng Cao Khải thoát chết trong gang tấc, trốn về đồn Mỹ Hào nhờ người dân Kẻ Sặt gửi đường chạy về Hải Dương. Sau thua này Hoàng Cao Khải đổi khác “chiến thuật”, mượn danh nghĩa Đồng Khánh dụ mặt hàng Nguyễn Thiện Thuật; hứa hẹn sẽ khôi phục chức tước, bổng lộc. Nguyễn Thiện Thuật viết vào tờ sớ bốn chữ “Bất khẳng thụ chỉ” (không thèm nhấn chỉ) giao trả lại Hoàng Cao Khải. Mon 6.1889 Thống sứ Bắc kỳ ra lệnh thành lập đạo quân Tuần cảnh; giao mang lại Hoàng Cao Khải làm bốn lênh trưởng, Muy-dơ-li-ê (Muselier) làm công an sứ, đạo này còn có cả Toà án quân sự chiến lược để xét xử đều “phần tử phản nghịch”. Hoàng Cao Khải tỏ rõ quyết trung tâm dập tắt cuộc khởi nghĩa bãi Sậy, chỉ đạo quân Tuần cảnh giao chiến ròng rã với nghĩa quân từ đó cho đến năm 1892 thì đã có được mục đích: phong trào nghĩa quân bãi Sậy chấm dứt.

Không chỉ về “võ công” nhưng Hoàng Cao Khải còn những lần trổ tài “văn từ”. Ngày 15.8.1889, Hoàng Cao khải bằng lòng được trao chức gớm lược Bắc kỳ (người Pháp call là “phó vương” – vice roi), y tỏ rõ sự trung thành với Pháp bằng câu hỏi dụ mặt hàng Đốc Tít tại vùng Đông Triều và Đội Vân trên vùng Bắc Ninh.

Là fan khôn khéo, Hoàng Cao Khải chỉ tiến công dẹp phong trào Cần Vương sinh sống Bắc kỳ chứ không muốn dẫn quân về Trung kỳ. Cơ mà vì mong mỏi làm rất đẹp lòng bạn Pháp với cũng nhằm tỏ rõ sự trung thành của mình; vào thời điểm tháng 10 năm gần kề Ngọ (tháng 11.1894) Hoàng Cao Khải tiến hành mệnh lệnh của Toàn quyền De Lanessan viết thư dụ sản phẩm Phan Đình Phùng, người đồng liêu (cùng đỗ cử nhân), đồng ấp (cùng thôn Đông Thái) và bao gồm quan hệ sui gia với y đang chỉ huy cuộc khởi nghĩa hương thơm Khê (Hà Tĩnh). Bức thư đã trình diện tâm tính của con tín đồ chính trị cơ hội, từ quăng quật giang sơn, dân tộc bản địa để mong vinh nghỉ ngơi Hoàng Cao Khải: “ Ngày gớm thành thất thủ, xe giá bán vua bôn ba, nhưng ngài khỏe mạnh đứng ra ứng nghĩa, nói sự vậy lúc bấy giờ, ngài làm cho vậy là đề nghị lắm. Tuy nhiên le, sự thế gần đây đã xoay thay đổi ra nắm nào, thử hỏi việc đời có thể làm được nữa không, dầu kẻ ít học tập thức, hèn trí khôn, cũng đều vấn đáp không được”. Hoàng Cao Khải không còn dấu diếm mối thâm giao của mình với fan Pháp: “Nay nhân quan lại Toàn quyền trở lại, đem việc tỉnh ta đàm đạo với tôi”, “Tôi với quan tiền toàn quyền vốn tất cả tình quen thuộc biết cùng nhau lâu, lại với quan lại Khâm sứ nghỉ ngơi Kinh, và quan Công sứ Nghệ Tĩnh, thuộc tôi quen thói hiệp ý nhau lắm”. Cùng không tiếc nuối lời tán dương: “Ngay thử nghĩ xem: quan liêu Toàn quyền là bạn khác nước, muôn dặm tới đây mà còn tồn tại lòng do dự lo suy nghĩ tới dân mình vậy nên thay, huống chi bọn họ sinh đẻ to khôn ở đất này”. Tệ hai hại hơn, viên quan tởm lược Bắc kỳ còn đổ tội, nhận định rằng “quê hương trớ trêu xiêu tàn” là do hành động “không không làm tràn tới mãi” (khởi nghĩa cho cùng) của nghĩa quân và những người dân lãnh đạo khởi nghĩa như Phan Đình Phùng, chứ không hẳn do quan lại quân Pháp với tay say.

Với những nguyên lý mê muội như vậy, đương nhiên là thế Phan – một nhà nho yêu nước – sẽ khước từ. Bức thư chũm Phan trả lời viết nhẹ nhàng nhưng lại khẳng khái, tử tế mà cương quyết. Núm chỉ trích lại mọi kẻ theo Tây, rằng quần chúng. # bị khổ không những do bởi chiến tranh mà còn vày những kẻ thừa cơ hội đổ vạ mang đến nhân dân nhằm vinh thân phì da. Thế đem quân mạng cùng dân trung ương ra hỏi lại Hoàng Cao Khải nếu chạm mặt cảnh ngộ ấy thì buộc phải làm nạm nào; “tự nhiên thấy rõ ràng, gồm cần gì mang lại tôi nói dông lâu năm nữa”.

Đọc chấm dứt bức thư vấn đáp của cố kỉnh Phan Đinh Phùng, khía cạnh Hoàng Cao Khai thất sắc vì mất thể diện. Hoàng Cao Khải sai dịch bức thư ra giờ đồng hồ Pháp, gửi trình Toàn quyền Lanessan kèm cùng với lời đề nghị: “Bản chức đã mang hết sự ráng lợi hại nhằm bày tỏ, khuyên răn nhủ Phan Đình Phùng ra hàng, nhưng lại y vẫn tỏ ý mê man bất muội, giờ đồng hồ xin chính phủ bảo hộ vì dân nhưng dùng chiến binh tiểu trừ mang lại hết văn thân loàn phỉ”.

Cuối con đường công danh, Hoàng Cao Khải được mang về Huế giữ chức Phụ chánh lắp thêm hai, sau Nguyễn Thân là Phụ chánh thứ nhất. Thuộc là thủ túc của thiết yếu phủ bảo hộ Pháp, vậy cơ mà hai người dân có mối tứ thù, tư ân oán đến nổi Nguyễn Thân suýt rước mạng chúng ta Hoàng.

Xem thêm: 16 Địa Điểm Du Lịch Seoul Hàn Quốc, Du Lịch Hàn Quốc

Giáo sư Hoàng Xuân Hãn viết rằng: “Tuy gồm kẻ nói ông có những lúc được vinh quy bái tổ, tuy thế theo tôi nghe biết thì ông không hề dám về quê hương”. Có lẽ vì cố mà sau ngày hồi hưu, Hoàng Cao Khải về sinh sống trên khoảnh khu đất ấp sắc đẹp (phần thưởng của thực dân Pháp) của bản thân đặt thương hiệu Thái Hà (tên làng với tên thức giấc mình) chứ thiết yếu về quê.

Trong một bài xích nghiên cứu, ts Bùi Xuân Đính đến biết: Ấp Thái Hà nằm ở phần khu đất của bốn làng: Thịnh Quang, nam Đồng, Khương Thượng cùng Yên Lãng (Láng), nay nằm trong quận Đống Đa, Hà Nội.

Ấp Thái Hà bao gồm tổng diện tích s 150 hécta. Vì cục bộ đất đai ở trên gắng trũng, Khải mang lại đào mương máng ngang dọc, bao quanh để tiêu nước, khu đất đào lên để tôn nền, rồi phân thành vài chục lô vuông vắn. Khu dinh cơ của Khải chiếm một phần tư ấp, ở góc đông nam giới đường loại gồm bao gồm tư dinh (toà nhà chín gian) ở sâu trong cổng chính, cổng phụ, mong bắc qua hào, tường bảo phủ kín đáo, trong đơn vị trang trí lộng lẫy, với những bức hoánh phi, câu đối, bức trướng, những sập gụ, những đồ đồng, thứ sứ quý giá; lăng tẩm gồm nhà chi phí tế, con đường thần đạo đi giữa hai hàng nhà tượng quan lại quân chầu hầu nối với bao gồm tầm xây bằng đá đẹp; đơn vị phía trái là sinh trường đoản cú (đền thờ sống Khải). Vào thời điểm sinh nhật bản thân hoặc lúc có việc vui, những dịp khánh tiết, Khải hay tổ chức các chầu hát, quan tiền lại những tỉnh về dự hơi đông, lại sở hữu cả bơi thuyền tại hồ vuông sinh hoạt phía ngoài.

Giáo sư Hoàng Xuân Hãn cũng nhận xét rằng: “Hoàng được một lũ quan lại nịnh bợ, nhưng mà cũng biết rất nhiều no sĩ chân bao gồm chê cùng ghét mình, cho nên vì vậy cố có tác dụng những bài toán có tính giải pháp “ái quốc” … Từ khi được ban đất phong tước, y lập ra ấp Thái Hà, tạo ra dinh kinh nhằm ở, hội những văn nhân nhằm ngâm vịnh”.

Vậy, câu hỏi lập ấp Thái Hà bao gồm phải thật tâm Hoàng Cao Khải muốn hỗ trợ người phương xa với người bần hàn như PGS-TS Chương Thâu viết hay thực tế là để Hoàng Cao Khải, bé cháu và đám gia nhân an lạc?

Năm 1919, Hoàng Cao Khải tổ chức triển khai lễ thọ 70 tuổi, nhân đó Báo phái nam Phong số 22 (tháng 4.1919) có thơ chúc thọ: 

Con chiếc một công ty hai tổng đốc.

Pháp Nam hai nước một công thần.

Thơ nịnh bợ không chút đậy dấu, mà lại nói lên được điều thật về “nhân thân” và mái ấm gia đình Hoàng Cao Khải. Hai đàn ông Hoàng Cao Khải là Hoàng Trọng Phu (Tổng đốc Hà Đông) với Hoàng bạo dạn Trí (Tổng đốc nam giới Định), con cháu là hoàng thất Mô (Tri thị trấn Vĩnh Bảo) đầy đủ là những cộng sự đắc lực cho thực dân Pháp, đàn áp những người yêu nước. Tôn thất Mô bị hành quyết tại huyện mặt đường Vĩnh Bảo trong cuộc khởi nghĩa của việt nam Quốc dân đảng.

Con mặt đường hoạn lộ của Hoàng Cao Khải thêm chặt với quy trình áp đặt sự ách thống trị của thực dân Pháp sinh hoạt Trung kỳ cùng Bắc kỳ. Thời cố kỉnh đã tạo ra một công thần loại “Nam – Pháp” như Hoàng Cao Khải; nhưng bao gồm Hoàng Cao Khải cũng không quên hành vi tạo thời thế. Có điều – bé người hành vi – của Hoàng Cao Khải hoàn toàn đối lập với tác dụng dân tộc. Điều này đã có Thống sứ Raymond Bonnal ghi vào hồi ký kết Au Tonkin và được Giáo sư Hoàng Xuân Hãn dẫn ra nhiều đoạn trong một bài viết có liên quan: “Nguyễn Hữu Độ đến tp hà nội đúng hẹn, trưng bày với Cao uỷ. Cao uỷ sai bạn dẫn mang lại tôi… có một bạn trẻ theo ông ta, khía cạnh mũi thanh nhã, thông minh, cơ mà ông reviews với tôi là Tri thị trấn Thọ Xương, ở trong tâm Hà Nội. Thương hiệu y Là Hoàng Cao Khải. Tôi tiếp hai viên này một bí quyết khoan hồng, và nạm hứa tương lai bền vững và kiên cố của họ. Thấy tôi đối đãi nhã nhặn, cả hai hầu hết cảm kích. Sau khi tôi hẹn đang lập lại cho cả hai quan chức và nghi vệ cũ”. Bonnal review khả năng ship hàng của Hoàng Cao Khải: “Tính tình cương quyết, có không ít tham vọng. Y cũng vậy (ý nói cũng như Nguyễn Hữu Độ – N.H chú thích), sẽ tận lực tỉnh bình định Bắc kỳ. Hoạn lộ không hề nhỏ là quà tặng xứng đáng cho những công huân của y đối với chính quyền của y (triều đình Đồng Khánh – N.H chú thích) và bên nước bảo hộ Pháp”. Cùng với một thái độ phục tùng tuyệt vời nhất người bạn Pháp, Hoàng Cao Khải còn ko coi Viện Cơ mật ra gì (không chịu về kinh theo lệnh) với cảnh giác cả với triều đình: “Hoàng Cao Khải, còn trẻ, hăng hái, có tương đối nhiều tham vọng, thì đã nhất quyết lựa chọn phe ta. Tin cẩn rằng sự triển khai của họ sẽ thành công, y ít quan tâm đến ý nghĩ về của triều đình, với chỉ cảnh giác tránh tránh bị đầu độc, bằng cách sai cô vợ cả (chỉ con bác bỏ Phan Đình Phùng) nấu nạp năng lượng và trữ ngầm nước uống”.

Quả thực lấp Cao uỷ Pháp dường như không nhìn nhầm người, lòng tin và khả năng ship hàng người Pháp của Hoàng Cao Khải không hề thua kém Nguyễn Hữu Độ (như đang trình bày ở đoạn 1). Cả hai mọi được reviews là “tin cậy với tận lực”.

Là một “công thần” uy nghiêm hiển hách và không dừng lại ở đó nữa, như 1 ông vua sống Bắc kỳ, thiếu gì bạn đến xu phụ, bợ đỡ Hoàng Cao Khải để mong hư vinh. Nhưng hầu hết nho sĩ chân thiết yếu đương thời và fan đời sau thì phần nhiều coi khinh nhân cách họ Hoàng.

Chuyện kể lại rằng tất cả lần một vị khách hàng tới dinh yết loài kiến “cụ Quận” (Quận vương); Hoàng Cao Khải tiếp một bí quyết do dự, rồi chỉ vào con chim hoạ mi trong lồng bảo vị khách hàng vịnh thơ. Chỉ chờ gồm thế là vị khách trổ tài. Thơ rằng: 

Hoạ ngươi ai vẽ ra mi ? (Hoạ là vẽ, mi tức mày)

Sắc mi cũng đẹp, hót thì cũng hay (hót là sự việc nịnh nọt)

Ai chuyển mi mang đến chốn này (ám chỉ Nguyễn Hữu Độ)

Nước vào gạo white ngày ngày mày xơi

Lồng son ống sứ thảnh thơi (Ý nói sự cảm nắng trong công danh)

Mi cất cánh mi khiêu vũ sướng đời bên mi! (cử chỉ khi làm quan)

Khen mang lại mi cũng chạm chán thì

Rừng sâu mi có nhớ gì nữa không ? (ám chỉ Phan Đình Phùng).

Mới liếc qua, Hoàng Cao Khải hiểu hàm ý bài thơ. Tái mặt, mỉm cười nhạt rồi tiễn khách.

Một số ý kiến cho rằng bài bác thơ do Tàn Đà – Nguyễn xung khắc Hiếu biến đổi tại chỗ trước khía cạnh Hoàng Cao Khải. Tản Đà đi cùng cử nhân Ngô nuốm Phổ (Tả Thanh Oai, loại dõi Ngô Thời Sĩ); đọc chấm dứt bài này, cả nhì ra xe tay mướn sẵn đi luôn; dẫu vậy Giáo sư Hoàng Xuân Hãn cho thấy – theo như lời người phụ vương kể lại – thì tác giả là 1 ông vật xứ Nghệ.

Còn đây là bài thơ đính với tăm tiếng ẩn sĩ Phan Điện, người cùng làng mạc Tùng Ảnh cùng với Hoàng Cao Khải, một đơn vị nho xứ Nghệ vừa mới vừa cũ, tất cả tư tưởng chống Pháp, ghét triều Nguyễn bất lực. Khi giỏi tin chúng ta Hoàng mang lại dời thường Trung liệt mang lại gò Đống Đa (Trước kia thường Trung Liệt ở quần thể Văn Tân, cúng trung thần liệt sĩ Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu, Nguyễn Cao và tài năng liệu thêm cả ông Đoàn Thọ cùng Trương Quốc Dụng) rồi rắp tâm đổi tên thành Trung lương (nghĩa là trung thần với lương tướng) để bắt dân thờ luôn luôn cả Hoàng Cao Khải đang sống; Phan Điện bèn tất cả thơ rằng: 

“Các rứa liều thân vứt chiến trường

Ai rước Trung liệt thay đổi Trung lương

Thờ mặt trung trực bên gian nịnh

Thế cũng đền rồng đài cũng khói hương!

Thơm thúi lẫn nhau mùi tắc họng

Ngọt ngào vị giác miệng ko xương

Nhà nho lại có thằng làm sao đó

Luồn cúi vào ra bợ ráng Hoàng.”

Lãng Nhân – Phùng vớ Đắc, công ty văn nên danh hồi nửa đầu gắng kỷ 20 trong cuốn “Hương sắc quê mình” viết lại đoạn cuối cuộc đời Nguyễn Cao (nguyên Án liền kề Lạng Sơn, theo yêu cầu Vương phòng Pháp, bị thương làm việc bụng, bị tóm gọn về Hà Nội) như sau:

Hoàng Cao Khải trách Cao là không tồn tại lòng trung nghĩa, hứa té vào chức cao nếu chịu đựng ra làm việc cho nhà nước. Cao từ chối. Hoàng cho đem hình nuốm tra tấn ra doạ. Cao mĩm cười:

– Tôi đâu bao gồm sợ chết, sẽ sở hữu cách từ xử ngoài phiền mang đến ai…

Chàng thò tay rút ruột bỏ lên khía cạnh Hoàng Cao Khải, hỏi:

– Lòng tao đây, mi xem đoạn làm sao là không trung nghĩa?”

Nhiều tư liệu còn chép rằng, lúc Hoàng Cao Khải theo Pháp ao ước làm Phó vương, bắt những quan trong Triều buộc phải ký vào biểu dơ lên Vua, Cao Xuân Dục bấy giờ là Đông những đại học sĩ, 1 trong những tứ trụ Triều đình sẽ đề vào mấy câu: 

“Thiên vô nhật nhị

Quốc vô lưỡng vương

Thần Cao Xuân Dục

Bất khả ký”

(Trời không tồn tại hai mặt trời. Nước không có hai vua. Thần Cao Xuân Dục. Cần thiết ký).

Sau thái độ dứt khoát này, ông bị giáng chức về làm Tri phủ huyện Quốc Oai.

Sinh thời, Nguyễn Khuyến bất đắc dĩ đề xuất đến bốn dinh Hoàng Cao Khải dạy học (thực tế là Hoàng Cao Khải mang lại “mời” mang lại đề giám sát). Công ty thơ vốn không ưa gì họ Hoàng cùng đám quan lại bợ đỡ. Tương truyền khi Hoàng Cao Khải mừng thọ 50 tuổi, tổ chức vịnh thơ, Nguyễn Khuyễn có làm bài xích ca trù “Hỏi ông phổng đá” bao gồm đoạn:

Ông đứng làm bỏ ra đó hỡi ông ?

Trơ trơ như đá, vững vàng như đồng.

Đêm ngày bảo quản cho ai đó?

Non nước đầy vơi gồm biết không?

Một lần khác, Hoàng Cao Khải bao gồm dịp đi qua Hà Nam, nhắn cho biết sẽ lép thăm bên Nguyễn Khuyến. Hôm đó đúng 23 tháng chạp, Nguyễn Khuyến sai người dựng cây nêu, treo một loại đèn lồng cùng một vế đối:

Kiết kiết can mao, máu đáo gớm thiên phù nhật nguyệt

(Chót vót cờ mao, Tết cho chống trời phò nhật nguyệt)

Ý nói cây nêu cao gồm treo đèn, nghĩa láng tỏ chí khí bậc túc nho. Vế đối lửng lơ cốt để nhử bọn họ Hoàng vào tròng. Quả nhiên lúc đọc xong xuôi Hoàng Cao Khải khen hay và đòi Nguyễn Khuyến viết nốt vế trang bị hai. Chỉ chờ bao gồm thế, công ty thơ dẫn họ Hoàng vào tận bếp. Vế đối vật dụng hai dán cạnh mấy ông đầu rau:

Mang sở hữu khối thổ, thời lai tảo địa tác quân vương

(Mênh mông khối đất, chạm mặt thời quét rác rến cũng có tác dụng vua)

Nghĩa black chỉ mấy ông đầu rau bằng đất là vua bếp, tuy thế thâm ý hy vọng chơi xỏ viên kinh lược Bắc kỳ được xem là Phó vương.

Còn nhiều các câu chuyện giống như được lưu giữ truyền có cả sự thật lẫn giai thoại; mà lại đều cho biết một điều rằng: dư luận đương thời chỉ trích trẻ khỏe Hoàng Cao Khải. Và điều đó – nói như giáo sư Đinh Xuân Lâm về trường hợp Lê Hoan khi trả lời nhà báo Hồng Thanh quang – là trong số những cơ sở để căn cứ nhìn nhận, reviews về nhân vật.

Trở lại với “Việt sử yếu” và một vài thơ vịnh khác, dù rằng Hoàng Cao Khải cố tạo cho có tính cách “ái quốc” (nói như gs Hoàng Xuân Hãn) để che đậy “hành trạng” của chính mình với hậu nắm (điều này cũng hoàn toàn có thể thấy làm việc Nguyễn Hữu Chỉnh, Nguyễn Hữu Bài, Tôn lâu Tường và một số trong những nhân đồ gia dụng khác); thì nó vẫn có những góp phần nhất định so với văn hoá. Nhưng mà không chính vì như vậy để nói theo cách khác ngược lại, khi “hành trạng” của nhân vật đã “đóng đinh” vào kế hoạch sử.