Chiến thắng bạch đằng 981

     
Bản đồ thắng lợi Chi Lăng - Bạch Đằng 981 .

Bạn đang xem: Chiến thắng bạch đằng 981

Thời gian
Từ mon 1 đến tháng 4 năm 981.
Địa điểm Miền bắc Việt Nam
Kết quả Đại Cồ Việt chiến thắng
Tham chiến Đại Cồ Việt Đại Tống lãnh đạo Lê Hoàn Phạm Cự lạng ta (Lượng) Hầu Nhân Bảo † Tôn Toàn Hưng Trương Tuyền Thôi Lượng Lực lượng 10 vạn 4 vạn cấm quân hàng vạn dân phu vận chuyển .

Chiến tranh Tống-Việt năm 981 là một trận đánh tranh giữa Đại Tống thời Tống Thái Tông cùng Đại Cồ Việt thời Lê Đại Hành ra mắt từ mon 1 đến tháng tư năm 981 trên cương vực Đại Cồ Việt. Kết quả, quân và dân Đại Cồ Việt đã vượt qua quân nhóm Đại Tống. Sau trận đánh này, năm 986, nhà vua Đại Tống chấp nhận nhà tiền Lê cùng ban chế phong mang đến Lê Đại Hành.

Bối cảnh

Cuối năm 979, Đinh Tiên Hoàng và nỗ lực tử Đinh Liễn bị ám sát. Tháng 5 năm 980 (dương lịch), sứ đơn vị Tống làm việc Đại Cồ Việt là Lư Tập về nước báo cáo; triều đình nhà Tống biết được thực trạng rối ren sống Đại Cồ Việt. Mon 8 năm 980, Hầu Nhân Bảo, quan tiền trấn thủ châu Ung của Đại Tống dâng thư lên hoàng đế Đại Tống report việc Đại Cồ Việt có nội loạn và là thời dịp để xâm lăng và xin được về kinh thành để trình diễn rõ hơn. Nhà vua Đại Tống theo lời răn dạy của Lư Đa Tốn ko triệu Hầu Nhân Bảo về kinh kì để giữ bí mật việc chinh phạt Đại Cồ Việt. Nuốm vào đó, Hữu Tráng là quan làm chủ lộ Quảng nam giới Tây (thuộc vùng Quảng Đông với Quảng Tây ngày nay) được điện thoại tư vấn về khiếp đô báo cáo tình hình Đại Cồ Việt. Hữu Tráng tâu rằng: "ở Giao Châu thì vua cuối chúng ta Đinh là Đinh Toàn còn nhỏ tuổi dại, bị giặc hãm hại, nước loạn mãi không yên, dân không biết dựa vào ai làm cho chủ. Ta cần kíp không đúng quân sang, nói là cho cứu...".

Nắm được tình hình Đại Cồ Việt rồi, Tống Thái Tông phong Hầu Nhân Bảo làm cho Giao Châu lộ thủy lục kế độ chuyển vận sứ, Tôn Toàn Hưng, è cổ Khâm Tộ, lưu giữ Trừng, mang Thực giữ lại chức Binh mã đô cỗ thự lập tức sẵn sàng chiến tranh cùng với Đại Cồ Việt. Đồng thời ban chiếu chinh phát Đại Cồ Việt. Câu chữ như sau:

Thanh giáo và oai linh của tổ quốc vang mọi cả những nơi, gần đây đất Diên-Chỉ, chưa sáp nhập vào địa đồ gia dụng Trung Quốc, chúng tại 1 phương, gần địa điểm Ngũ Lĩnh. Từ thời điểm cuối đời Đường rối loạn, chia sẻ đất đại, rồi chúng làm ra một nước tiếm ngụy, sinh sống xa thanh giáo do đó phong tục như đứa mù đứa điếc. Kịp khi Phiên-Ngung vẫn bình định, mới ban đến Chính-Sóc mà tuân hành, tuy đã phục tùng chịu đựng làm phiên thuộc, dẫu vậy cứ tu luyện binh lính, bao gồm ý quật cường. Lễ thờ tự nước trên, lẽ như thế nào như thế? Vậy ta bất đắc dĩ buộc phải trị tội gian nguỵ để cứu vãn dân, cần cử binh qua đánh để khai hoá xứ các rợ; nay cho đàn Tôn Toàn Hưng xuất quân qua đánh.

Lời chiếu cho biết thêm việc vua Đinh và vậy tử bị ám sát thực tế không tương quan đến câu hỏi Đại Tống mong chinh phát Đại Cồ Việt.

Mùa thu năm 980, quan lại trấn thủ châu lạng ta (Lạng Sơn) đưa thông tin cho triều đình việc quân Tống sẵn sàng đánh xuống Đại Cồ Việt. Lê trả liền đăng quang vua cùng gấp rút sẵn sàng kháng chiến.

Mùa Đông năm 980, Tống đế gởi thư tuyên chiến. Vào thư tất cả đoạn: "Hiện ni ta đã bổ sung binh xa và cỗ tốt, tín lệnh chiêng trống khôn xiết nghiêm minh; nếu như vâng theo giáo hóa thì được tha; nếu phòng lại nhiệm vụ thì sẽ bị trị tội".

Lê Đại Hành một mặt sẵn sàng kháng chiến, một mặt vẫn không đúng sứ mang thư thanh lịch triều đình Đại Tống báo cáo việc sẽ lập Đinh Toàn nối ngôi Đinh Tiên Hoàng. Công ty Tống ko đồng ý. Tống Thái Tông không đúng Lư Đa Tốn viết thư vấn đáp Lê Hoàn. Thư gồm đoạn:

Nay chín châu bốn biển lớn đã yên, chỉ từ Giao Châu của ngươi sinh hoạt xa cuối trời... Ngươi định về theo ta, hay muốn chuộc mang tội. Ta đang chuẩn bị xe ngựa, binh lính, cờ lệnh, chiêng trống... Trường hợp ngươi quy mặt hàng ta tha, giả dụ trái mệnh thì ta đánh. Theo tốt không, lành tuyệt dữ, ngươi tự nghĩ về lấy...

Chuẩn bị và lực lượng

Đại Tống

Triều đình công ty Tống đến lập Giao Chỉ hành doanh là bộ lãnh đạo lực lượng viễn chinh Giao Chỉ. Trong bộ chỉ đạo này, Hầu Nhân Bảo là tổng tứ lệnh, được phong làm Giao Chỉ lộ Thủy lục kế độ đi lại sứ; gồm nghĩa chỉ đạo cả thủy lục quân và sau thời điểm chinh phát được Đại Cồ Việt (nhà Tống chỉ hotline là Giao Chỉ) thì sẽ biến chuyển xứ này thành một lộ của Đại Tống cùng giao mang lại Hầu Nhân Bảo làm vận chuyển sứ. Những tướng lĩnh cao cấp khác (hàng chánh tướng cùng phó tướng) bao gồm có: Tôn Toàn Hưng, giữ Trừng, giả Thực, vương vãi Soạn với Trần Khâm Tộ, Tôn Toàn Hưng được giao chức phó tổng tư lệnh, được phong làm Ung châu lục lộ binh mã Đô bộ thư. Hứa Trọng Tuyên là phó tổng tư lệnh đóng tại hậu cứ ở mặt đất Tống. Lưu giữ Trừng là chỉ huy lực lượng thủy quân. Hứa hẹn Sương Duệ chỉ huy lực lượng tin tức liên lạc. Ngoài ra còn nhiều sĩ quan sản phẩm tùy tướng, lại thuộc, v.v.... Theo Tống sử, bên Tống chia quân làm 2 đạo. Đạo quân bộ do Lan Châu Đoàn luyện sứ Tôn Toàn Hưng, chén tác sứ Trương Tuyền với Tả giám môn vệ tướng tá quân Thôi Lượng chỉ huy từ Ung Châu tiến vào. Đạo quân thủy vì chưng Thứ sử Ninh Châu lưu lại Trừng, Quân khí khố Phó sứ đưa Thực, Cung phụng quan các môn chi hậu vương Soạn chỉ huy, từ quảng châu tiến vào.

Quân Tống huy động đa phần là lực lượng tại các địa phương phía Nam bên dưới quyền của Hầu Nhân Bảo với Hứa Trọng Tuyên. Ngoại trừ ra, còn có từ 1-2 vạn quân được kêu gọi từ tởm Hồ (vùng Trung Nguyên) đặt dưới quyền của lưu Trừng và Trần Khâm Tộ. Vào lực lượng chinh phạt này, yếu tố cấm quân là thành phần công ty yếu. Cấm quân là lực lượng nòng cốt và cơ động của quân team Tống.

Toàn cỗ quân số khoảng tầm 3-4 vạn người.

Đại Cồ Việt

Về phía Đại Cồ Việt, giúp vấn đề cho Lê Đại Hành vào việc lãnh đạo quân và dân toàn quốc đánh trả là Phạm Cự lạng ta (Lượng) giữ chức Thái úy, Hồng Hiến giữ chức Thái sư. Thiền Uyển tập anh cho biết thêm "Thời Lê Đại Hành kháng Tống, vua thường xuyên mời sư Pháp Thuận và đại sư Ngô Chân Lưu thuộc dự bàn mưu kế. Đến khi thái bình, vua ban khen, các sư đều không sở hữu và nhận thưởng".

Lê Đại Hành thân chinh dẫn đại quân từ gớm thành Hoa Lư theo đường thủy, ngược sông Đáy, sông Nhuệ nhưng mà vào sông Hồng, rồi từ kia tiến lên miền địa đầu Đông Bắc khu đất nước. Lữ Lang được cử đưa đạo quân Uy Dũng tự Hoa Lư lên giữ phòng con đường bờ Bắc sông Lục Giang (địa phận thái bình ngày nay). Trần công huân lên trấn thủ ở Nghĩa Đô ngay gần thành Đại La (Hà Nội ngày nay). Lê Long Kính trấn thủ sinh hoạt bờ Bắc sông Hải Triều (tức sông Luộc). Những tướng lĩnh khác bên phía Đại Cồ Việt gồm tất cả Phùng Phường, Đào Trực, Hoàng Vĩnh Chu, Đào Công Mỹ, Phạm Quảng, Đào Thành, Phạm Minh, Nguyễn Triệt, Vũ Uy, Đặng Xuân với 4 em trai, vương vãi Minh, vương Xuân, vương vãi Hồng và 2 em gái, và dũng mạnh (hộ vệ Lê Đại Hành).

Tổng số quân Đại Cồ Việt theo mong tính của trần Bá Chí (2003) vào mức 10 vạn người.

Đại Cồ Việt đang khẩn trương xây dựng những phòng tuyến. Đáng chú ý nhất trong các này là chiến lũy Bình Lỗ. Hiện chưa xuất hiện khẳng định sau cuối là Bình Lỗ sinh hoạt đâu. Mặc dù vai trò của Bình Lỗ đã có Trần Quốc Tuấn sau này nhắc đến, chính là nhà tiền Lê nhờ xây thành Bình Lỗ mà lại phá được quân Tống. Kề bên đó, Lê Đại Hành mang lại cắm các cọc nhọn bên trên sông Bạch Đằng và một số sông khác để đối phó với thủy quân Tống.

Diễn biến

Các hướng tấn công của quân Tống

Việc quân Tống tấn công Đại Cồ Việt theo rất nhiều hướng nào, mang lại nay có khá nhiều quan điểm.

Đại Việt sử ký kết toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, việt nam sử lược và một vài sách lịch sử hào hùng khác chép rằng quân Tống gồm một đạo lục quân vị Hầu Nhân Bảo và Tôn Toàn Hưng chỉ huy tiến vào Đại Cồ Việt qua con đường Lạng Sơn, với một đạo thủy quân bởi vì Lưu Trừng chỉ đạo tiến vào qua cửa ngõ sông Bạch Đằng.

Tuy nhiên, một trong những nhà nghiên cứu lịch sử dân tộc hiện đại gần đây trong đó bao gồm các nghiên cứu và phân tích của người sáng tác từ Viện lịch sử dân tộc Quân sự vn cho rằng thủy quân Tống vị Hầu Nhân Bảo chỉ đạo và đi qua Lãng sơn (nay là đảo Hai Núi hoặc quay lao nhị Núi sống toạ độ vừa phải 2141" vĩ bắc, 10736’ tởm đông, xa khơi Quảng Ninh. Vào sông Bạch Đằng. Lục quân bởi vì Tôn Toàn Hưng đi theo con đường qua Tiên Yên, Đông Triều. Trần Bá Chí (2003) nhận định rằng tuyến đường bộ vào các ải phái nam Quan, Quyết Lý, chi Lăng, buộc phải Trạm qua Thị ước vào Thăng Long bởi Lý Công Uẩn bắt đầu mở làm sứ lộ, chỉ ngừng vào năm 1020.

Trận bỏ ra Lăng

Theo một trong những sử liệu cũ đang nhắc sinh sống trên, thì Hầu Nhân Bảo tiến quân vào Đại Cồ Việt qua mặt đường Lạng Sơn. Đến đưa ra Lăng, Hầu Nhân Bảo bị quân Đại Cồ Việt mai phục tập kích và tử vong tại đây. Mất nhà tướng, quân Tống đổ vỡ trận với bị tiêu diệt quá nửa. Đây là trận đánh đưa ra quyết định của cuộc chiến tranh, vị như những sách sử cổ này chép thì cánh quân của lưu Trừng nhận ra tin cánh quân của Hầu Nhân Bảo thì liền cởi chạy. Chiến tranh kết thúc. Đại Việt sử cam kết toàn thư không thể nhắc đến những trận tấn công nào không giống trong cuộc chiến tranh này. Còn Khâm định Việt sử thông giám cương mục và vn sử lược có nói tới một trận nghỉ ngơi sông Bạch Đằng, một trận sinh sống Tây Kết.

Riêng về địa danh Chi Lăng, các sách nhận định rằng quân Tống trải qua đường tp lạng sơn cũng không thống tốt nhất với nhau. Đại Việt sử ký kết toàn thư và vn sử lược nói là ải bỏ ra Lăng. Khâm định Việt sử thông giám cưng cửng mục nói là sông đưa ra Lăng và cho thấy thêm đây là dòng sông chảy qua xã bỏ ra Lăng (Lạng Sơn). Đại cương lịch sử hào hùng Việt phái mạnh tập I ở trong phòng xuất phiên bản Giáo dục vày Trương Hữu Quýnh chủ biên thì cũng viết là sông bỏ ra Lăng, cơ mà lại nói đó chính là sông Thương.

Những ý kiến cách đây không lâu cho rằng có sự lầm lẫn về địa danh trong sử sách. Nguyễn Minh Tường vào sách "Bối cảnh định đô Thăng Long với sự nghiệp của Lê Hoàn" dẫn ý kiến những nhà nghiên cứu Trần Bá Trí, Hà Văn Tấn mang lại rằng: Chỉ vì bạn dạng dịch Việt sử lược hiện có đã dịch nhầm chữ Lãng (Lãng Sơn) thành Ngân (Ngân Sơn), mà những nhà sử học đang loay hoay tìm tuyến phố tiến của quân Tống từ tỉnh lạng sơn qua Bắc Thái (tức Bắc Kạn). Thực ra, Lãng sơn là tên gọi một hòn núi gần Vạn Ninh của Quảng Ninh. Hầu Nhân Bảo đã trải qua Lãng tô ở thành phố quảng ninh để tiến vào sông Bạch Đằng.

Trận Bạch Đằng trang bị nhất

Khâm định Việt sử thông giám cưng cửng mục và việt nam sử lược bao gồm chép về một trận Bạch Đằng. Trên đó, quân Đại Cồ Việt chịu thất bại do quân Tống đông quá. Đại cương lịch sử dân tộc Việt nam giới tập I thì lại chép rằng tức thì trận đầu này, quân Đại Cồ Việt đang thắng, đạo thủy quân của Tống bị đánh tan.

Theo những nghiên cứu lịch sử hào hùng hiện đại, thì ngày 24 tháng 1 năm 981 cánh quân thủy vì chưng Hầu Nhân Bảo chỉ đạo ồ ạt tiến vào cửa Bạch Đằng. Trong trận Bạch Đằng trước tiên này, quân Đại Cồ Việt vẫn thất bại, không gần như không phòng được quân Tống mà hơn nữa bị yêu đương vong nhiều. Quân Tống mang được 200 thuyền, phá hủy hơn 1.000 quân lính Đại Cồ Việt. Lê Đại Hành yêu cầu rút về vùng Xạ đánh (huyện gớm Môn), an nhàn (huyện Chí Linh, Hải Dương) củng ráng lại núm trận, đôi khi gửi thư trá hàng.

Lục quân Tống tấn công

Sau khi thủy quân Tống tiến công trận Bạch Đằng khoảng chừng 5 ngày, có nghĩa là vào 30 tháng một năm 981, lục quân Tống bên dưới sự lãnh đạo của Tôn Toàn Hưng mới tới Hoa Bộ. Về địa danh Hoa Bộ, nai lưng Bá Chí (2003) cho thấy Hoa cỗ là địa danh do công ty Tống gọi tức là nơi có không ít người Hoa sinh sông và phân tích này còn cho biết có những quan điểm khác biệt về địa chỉ của địa điểm Hoa Bộ. Tất cả quan điểm nhận định rằng Hoa bộ ở vùng Kép, có nghĩa là gần sông Thương. Có ý kiến cho sẽ là gần sông Cầu. Những quan điểm đó thống tốt nhất với quan lại điểm cho rằng lục quân Tống tiến vào Đại Cồ Việt qua đường Lạng Sơn. Bạn dạng thân trằn Bá Chí (2003) dẫn các nghiên cứu về khảo cổ và quan điểm quân sự nhận định rằng Hoa bộ gần sông Bạch Đằng, ở khoảng chừng huyện Thủy Nguyên ngày nay. Quan liêu điểm nhận định rằng Hoa bộ ở ngay sát sông Bạch Đằng thống tốt nhất với quan điểm nhận định rằng lục quân Tống tiến vào Đại Cồ Việt qua đường ven biển Đông Bắc. Đại cương lịch sử dân tộc Việt nam giới tập I lại cho rằng Hoa bộ là địa danh ở nam Quảng Đông (Trung Quốc) với Tôn Toàn Hưng đóng quân lỳ ở đó không chịu tiến vào Đại Cồ Việt.

Tại Hoa Bộ, lục quân Tống đã gặp gỡ và giao đấu với quân Đại Cồ Việt. Tục tư trị thông giám ngôi trường biên của Lý Đào chép rằng quân Tống đã đánh bại "hơn vạn quân Giao Chỉ, chém được 2.345 đầu giặc". Tuy nhiên, lục quân Tống đang không thể tiến tiếp để chạm mặt thủy quân.

Quân Tống lập Giao Châu hành doanh tại Đại Cồ Việt

Hầu Nhân Bảo sở hữu được sông Bạch Đằng và những làng mạc xung quanh, đặt Giao Châu hành doanh tại kia để phối kết hợp quân thủy bộ, cách tiến sâu vào nội địa Đại Cồ Việt. Mặc dù nhiên, hai đạo thủy lục quân của Tống tất yêu liên lạc được. Tôn Toàn Hưng viện cớ hóng Lưu Trừng đưa viện binh tương hỗ (thủy quân) sang cùng tiến quân một thể. Đến mon 3 năm 981, sau rộng 2 tháng chiếm Bạch Đằng – Hoa Bộ, cả hai cánh quân Tống vẫn dậm chân trên chỗ. Quân Tống thường xuyên bị quân nòng cốt và dân binh các làng buôn bản tập kích quấy rối, khiến cho lực lượng bị tiêu hao, tinh thần binh lính suy giảm. Khi giữ Trưng gửi quân tới nơi, Tôn Toàn Hưng thuộc Lưu Trừng tiến quân, cơ mà không gặp mặt đối phương lại trở lại Hoa Bộ.

Trận sông Lục Đầu

Sau khi phát hiện quân Đại Cồ Việt tất cả chiến lũy Bình Lỗ kiên cố, quân Tống chủ trương xâm lăng Đại La để gia công bàn sút tiến tiến công Hoa Lư. Ngày tất niên năm Canh Thìn (tức 7 tháng 2 năm 981), Hầu Nhân Bảo cùng Tôn Toàn Hưng lãnh đạo thủy lục quân tiến theo sông khiếp Thầy vào sông Lục Đầu. Phía Đại Cồ Việt trinh sát được sự di chuyển của quân Tống, tức thời kéo một thành phần lớn về duy trì sông Lục Đầu bên dưới sự lãnh đạo của đích thân Lê Đại Hành cùng những tướng è cổ Công Tích, è cổ Bảo Trung, trần Minh Khiết. Quân Đại Cồ Việt bố trí dọc đường sông tự Đại La cho tới sông Lục Đầu để tránh đối phương vào Đại La. Tại sông Lục Đầu, quân Đại Cồ Việt có 1 căn cứ là Phù Lan. Trên sông có nhiều bãi cọc để chống thuyền bè của Tống.

Thủy quân Tống dàn quân chiếm sông Lục Đầu. Lục quân được vận chuyển bởi thuyền rồi đổ xô lên bờ lập trại. Phía hai bên Tống - Việt giao chiến ác liệt. Quân Tống những lần tìm phương pháp chọc thủng phòng tuyến đường của quân Đại Cồ Việt nhằm tiến về Đại La nhưng số đông thất bại. Quân Tống bị lose to làm việc sông Lục Đầu, quân số hao hụt; vũ khí, phi thuyền hư hỏng, mất non nhiều, lương thực trở ngại thêm. Cuối cùng, quân Tống đành đề xuất rút về vùng bao phủ sông Bạch Đằng Sông Lục Đầu chính vì như thế còn được điện thoại tư vấn là sông Đồ Lỗ. "Đồ" nghĩa là giết, "Lỗ" chỉ quân Tống.

Sau trận Lục Đầu, niềm tin của quân Tống bị sa sút. Tôn Toàn Hưng sau khi quay về Hoa bộ thì đóng góp lỳ ở đó bắt chấp sự thúc giục của Hầu Nhân Bảo, lấy cớ đợi quân chi viện sang bắt đầu tiến được.

Quân Tống được tăng viện

Mãi cho ngày 11 tháng tư năm 981, thủy quân chi viện của Tống bởi Lưu Trừng chỉ đạo mới tới sông Bạch Đằng và đồng hành với lực lượng của Hầu Nhân Bảo. Tiếp đó, lục quân tăng viện của Tống vì chưng Trần Khâm Tộ lãnh đạo cũng cho tới nơi. Tôn Toàn Hưng cử è cổ Khâm Tộ tiến công với viên tướng tá này đã thành công trong bài toán chọc thủng phòng tuyến đường của quân Đại Cồ Việt, tiến mang lại Tây Kết (bên sông Hồng, thuộc địa phận thị xã Khoái Châu tỉnh Hưng lặng ngày nay).

Trận Bình Lỗ

Bình Lỗ là thương hiệu một thành cổ được ghi thừa nhận trong lịch sử vẻ vang Việt Nam, nhờ tất cả thành này mà năm 981 Lê Đại Hành đã làm tan được quân Tống.Đến nay tất cả 2 trả thuyết về địa chỉ của thành Bình Lỗ. Giả thuyết thứ nhất cho rằng thành này phía trong đoạn sông Hồng từ bỏ ngã ba Lềnh (Yên Lệnh, Hà Nam) mang lại ngã bố Vàng (Giao Thuỷ, phái nam Định).Tác trả đã phụ thuộc giả định quân Tống muốn đánh Hoa Lư trước, tuy nhiên không quá được phòng tuyến đường Bình Lỗ và phải quay về sông Bạch Đằng. Chính vì giả thuyết này mà lộ diện thêm một trận Bạch Đằng vật dụng hai dẫu vậy không thấy có trong những sử liệu cũ. Trả thuyết thiết bị hai thì nhận định rằng Bình Lỗ nằm ở vị trí hương Bình Lỗ, ngay kè sông Cà Lồ. Thuyết này dựa vào bài viết về Đại sư sườn Việt trong sách Thiền Uyển Tập Anh, trong đó cho biết Khuông Việt đã có vua cử đi trước cho Bình Lỗ để chuẩn bị trận địa mai phục đánh Tống. Chú giải của Lê khỏe mạnh Thát trong bài này đã ghi rõ sông Bình Lỗ chính là sông Cà Lồ ngày nay. Tín đồ thứ nhị ủng hộ thuyết này là Nguyễn Vinh Phúc, ông nhận định rằng quân Tống muốn lấn chiếm Đại La trước bởi thành này quan trọng đặc biệt hơn, sau đó mới tiến xuống tấn công Hoa Lư. Mùi hương Bình Lỗ xưa kéo dãn dài từ núi Sóc cho sông Cà Lồ. 1 căn cứ nữa nghiêng về đưa thuyết sản phẩm hai được ghi ngay trong mục 2.2 của bài xích này là phía hành quân của vua Lê Đại Hành "theo đường thủy, ngược sông Đáy, sông Nhuệ mà vào sông Hồng, rồi từ đó tiến lên miền địa đầu Đông Bắc đất nước". Trên phố hành quân ông dừng tại làng Tó, buôn bản Tả Thanh oách (nằm dọc sông Nhuệ), huyện thường xuyên Tin ngày nay, rồi thừa sông Hồng cùng xuôi chiếc sông Cà Lồ để mang lại Bình Lỗ. Chuyện "Hai vị thần ngơi nghỉ Long Nhãn, Như Nguyệt, trong số ấy đã mô tả tình tiết của trận đánh. địa điểm này vị trí sông Cà Lồ, thuộc địa phận buôn bản Tiên Tảo (căn cứ loạn lạc cũ của nhị vị hero Trương Hống, Trương hát), ngay gần với ngã bố Xà (cửa sông Cà Lồ). Tại đây quân Đại Cồ Việt đã thắng lớn, được sách Thiền Uyển Tập Anh ghi hơi rõ "Quân giặc tởm hãi, rút về duy trì sông Hữu Ninh, lại thấy sóng gió nổi lên, giao long nhảy đầm nhót, giặc bèn chảy vỡ". Sách Đại Việt sử lược thì ghi như sau: "Vua tự có tác dụng tướng rước quân ra phòng cự. Vua cho gặm cọc cứng bên dưới sông.Quân Tống rút về duy trì mặt Ninh Giang. Vua sai tín đồ sang trá hàng để dụ Hầu Nhân Bảo. Quân Tống thảm bại trận, Hầu Nhân Bảo bị tóm gọn và bị chém. Lũ Trần Khâm Tộ nghe tin thất trận phải rút lui ". Sông Hữu Ninh có thể là một nhánh của sông Cà Lồ nối từ bỏ thành Bình Lỗ ra đến bên bờ sông Cầu, nay đã biết thành vùi lấp. Trận Bình Lỗ tất cả cả trận đấu trên sông Hữu Ninh, sông Hữu Ninh đó là nhánh sông bên đề xuất của sông Ninh (tức sông Cầu). Ngày nay dọc bé sông nhỏ tuổi hẹp này còn để lại những dấu tích với những cái tên như Ngòi Ác, cầu cửa ngõ Ma, Đầm Lâu và một nấm mèo mồ bình thường chạy dài có tên là Bờ Xác. Các bằng chứng đều nghiêng về mang thuyết máy hai là thành Bình Lỗ nằm bờ sông Cà Lồ.

Trận Bạch Đằng thiết bị hai

Các thiết yếu sử cũ của nước ta và cả một vài nghiên cứu giúp lịch sử hiện đại không hề nhắc tới trận này, tuy vậy các nghiên cứu lịch sử vẻ vang mới hơn lại xác minh có với còn cho rằng đấy là trận tiến công quyết định hủy hoại chủ tướng tá và thành phần lớn quân Tống.

Sau thua thảm ở phòng đường Bình Lỗ, quay lại sông Bạch Đằng, đạo thủy binh Hầu Nhân Bảo lâm vào hoàn cảnh tình nắm tiến thoái lưỡng nan. Tuy viện binh tương hỗ Tống do Lưu Trừng chỉ đạo đã kéo sang từ tháng 4 năm 981, tuy thế "Giao Châu hành doanh" vẫn không sao triển khai được planer hợp điểm, hội sư để thuộc tiến chỉ chiếm Hoa Lư. Liên quân giữ Trừng – Tôn Toàn Hưng tiến quân mang đến thôn Đa Ngư nhưng không gặp mặt chủ quân Đại Cồ Việt để giao chiến, lại vội vàng vã rút quân về Hoa Bộ. Cánh quân bộ do è cổ Khâm Tộ lãnh đạo tiến xuống Tây Kết cũng đổi mới đạo quân bị cô lập, ngơi nghỉ vào tình thay dễ bị đối thủ truy kích tiêu diệt. Cánh quân thủy của Hầu Nhân Bảo tự sau trận Lục Giang vốn đã bị tiêu hao sinh lực, phương tiện đi lại chiến đấu, lại bị chia cắt khỏi cố trận links chung. Ý đồ tàn phá quân nòng cốt của Đại Cồ Việt trọn vẹn thất bại.

Trong lúc đó, Lê Đại Hành bí mật tăng cường lực chống va đập lượng sẵn sàng 1 trận quyết chiến giáng đòn quyết định. Ông chọn 1 khúc sông trọng yếu rồi bố trí quân mai phục ngóng sẵn.

Ngày 28 tháng 4 năm 981, trận quyết đấu Bạch Đằng diễn ra.

Có phân tích cho rằng Lê Đại Hành đã cho 1 cánh quân ra khiêu chiến với quân Hầu Nhân Bảo. Chiến sự đang ra mắt quyết liệt thì quân Đại Cồ Việt "thua chạy", quân Tống "thừa thắng" xua đuổi theo. Khi phi thuyền của Hầu Nhân Bảo lọt được vào trận địa mai phục, Lê Đại hành tung quân ra tấn công ráo riết. Những chiến binh Đại Cồ Việt từ khắp những trận địa mai phục với từ các nẻo con đường đổ về sông Bạch Đằng vây tiến công quân Tống quyết liệt. Hầu Nhân Bảo bị giết bị tiêu diệt trong đám loàn quân. Lưu giữ Trừng gấp vã dẫn đám tàn quân tháo lui ra biển.

Tuy nhiên, nai lưng Bá Chí (2003) dẫn một số trong những sử liệu của trung quốc và vn cho rằng Lê Đại Hành vẫn gửi thư trá hàng và lập đài tuyên thệ. Hầu Nhân Bảo tưởng thật, đi thuyền cho tới đài tuyên thệ thì bất thần bị thủy quân Đại Cồ Việt chia cắt khỏi lực lượng bảo đảm và bị lính tinh nhuệ nhất của Đại Cồ Việt thịt chết. Những người có công giết thịt Hầu Nhân Bảo rất có thể là các tướng Đào Công Mỹ, bạn làng Dịch Sứ (Hà Bắc) cùng Phạm Công Quang, tín đồ trang Hoa Chương thị trấn Thủy Đường (Thủy Nguyên, Hải Phòng). Những mũi quân Đại Cồ Việt cũng đồng thời tiến công thủy quân Tống và hủy diệt một bộ phận lớn.

Xem thêm: Vì Sao Con Người Buộc Phải Tiến Hóa? ? Lược Sử Loài Người

Truy kích quân Tống

Nghe tin Hầu Nhân Bảo bị giết thịt trên sông Bạch Đằng, Tôn Toàn Hưng hoảng loạn dẫn quân quăng quật chạy, đạo quân è Khâm Tộ nghỉ ngơi Tây Kết lo lắng rút lui, bị quân Đại Cồ Việt truy vấn kích tàn phá quá nửa. Tướng tá Tống là Triệu Phụng Huân bị bắt sinh sống trong trận. Một trong những sử liệu cũ của vn chép rằng viên tướng Quách Quân Biện cũng bị bắt trong trận Tây Kết. Tuy nhiên, nai lưng Bá Chí (2003) dựa vào tác dụng nghiên cứu điền dã mà nhận định rằng Quách Quân Biện đã thoát trận Tây Kết với tìm bí quyết rút về qua đường Sóc Sơn, Phổ Yên hướng tới Vũ Nhai. Quân Đại Cồ Việt truy kích mang lại tận Vũ Nhai thì bắt được Quách Quân Biện.

Kết quả

Các sử liệu của china chép về các thắng lợi của quân Tống quy trình tiến độ đầu khá rõ ràng, mà lại khi chép về những thất bại khôn xiết sơ lược. Tục bốn trị thông giám ngôi trường biên của Lý Đào chép việc các tướng lĩnh chinh vạc Đại Cồ Việt thua thảm bị trị tội. Từ đó Lưu Trừng thuộc Giả Thực những bị thịt bêu đầu sinh hoạt chợ Ung Châu. Tôn Toàn Hưng bị hạ lao tù rồi bị tội chết. Trằn Khâm Tộ, Hác Thủ Tuấn, Thôi Lượng đều bị trách phạt, giáng chức. Các tướng lĩnh Tống thời thượng bị chết hay bị tóm gọn tại trận tất cả tổng bốn lệnh Hầu Nhân Bảo, Chu Vị, Quách Quân Biện, Triệu Phụng Huân.

Sau trận đánh này, Đại Tống chấp nhận xuống nước, đến năm 986 bằng lòng thừa dấn Lê hoàn là người ách thống trị Đại Cồ Việt. Hai bên giao hảo, cứ hai năm một lần Đại Cồ Việt triều cống Đại Tống còn Đại Tống ban nhan sắc phong đến Lê Hoàn. Sau này, vào năm 995, quân Đại Cồ Việt đã có hành động tiến quân sang khu đất Tống, như làm việc trấn Như Hồng nằm trong địa phận châu Khâm. Nhà Tống giữ hộ thư trách, nhưng mà Lê hoàn đã vấn đáp khá "ngạo mạn":

Việc cướp trấn Như Hồng là do bầy giặc đại dương ở cõi ngoài, nhà vua có biết đó không phải là quân của Giao Châu không? trường hợp Giao Châu có làm làm phản thì thứ nhất đánh vào Phiên Nhung, thứ cho đánh Mân Việt, há chỉ dừng ở trấn Như Hồng nhưng mà thôi?

Huyền thoại phái nam quốc sơn hà

Có một số nghiên cứu cho rằng bài "thơ thần" phái nam quốc sơn hà đã được đọc vào trận tại sông Lục Đầu, nghĩa là trước cả trận đánh tranh Tống - Việt năm 1075-1077. Bài xích thơ thần này được biết gắn cùng với thần Trương Hống cùng Trương Hát mà dân gian cho rằng cư ngụ làm việc vùng sông Thương, sông Cầu. Tương truyền, quân Tống nghe thấy thần đọc thơ và thấy hai đạo âm binh xông vào đánh mình thì hại quá nhưng mà tan vỡ.

Nghệ thuật quân sự

Diễn phát triển thành của trận đánh cho biết thêm trình độ nghệ thuật và thẩm mỹ quân sự của dân tộc Đại Cồ Việt từ bây giờ đã tất cả sự trở nên tân tiến mới, từ nghệ thuật và thẩm mỹ quân sự của cuộc chiến tranh giải phóng lịch sự chiến tranh bảo đảm an toàn Tổ quốc, mô tả qua những mặt sau: thẩm mỹ chủ động bố trí thế trận; Khéo lợi dụng địa hình, địa thế; chọn đúng đối tượng người sử dụng tác chiến; Biết cần sử dụng mưu kế cùng sự phối hợp tác chiến giữa quân nòng cốt và dân quân ở các địa phương.

Quân dân Đại Cồ Việt vẫn vận dụng có tài năng nghệ thuật quân sự phù hợp với đk một nước nhỏ tuổi chống lại cuộc xâm lấn của một đế chế phong kiến phệ mạnh.

Chủ động bố trí thế trận

Biết trước âm mưu của công ty Tống thanh lịch xâm lược, và mục tiêu là nuốm chiếm cho kỳ được thành Hoa Lư, Lê trả đã mau lẹ xác định đúng phương hướng kháng phá, không xẩy ra động ngồi chờ đánh giặc. Từ thời điểm tháng 11 năm 980, đơn vị vua trực tiếp dẫn đại quân ra miền địa đầu non sông bố phòng, sẵn sàng chuẩn bị đón đánh các đạo quân giặc ngay trong khi chúng vừa xâm phạm lãnh thổ nhằm mục đích "lấy quân nhàn ngóng quân mệt", phá vỡ lẽ ý vật dụng hợp điểm, hội sư của địch, cấm đoán chúng kết hợp thủy cỗ tạo thành mũi dùi gian nguy thọc sâu vào vùng đồng bằng đông dân, giàu của với kinh đô Hoa Lư. Thực tiễn cho thấy, những trận tiến công ở Bạch Đằng (24 tháng 1 năm 981), Hoa bộ (30 tháng một năm 981), Đồ Lỗ (7 tháng 2 năm 981), Lục Giang (tháng 3 năm 981) là các trận đánh có tính chất kiềm chế, ngăn ngừa những mũi đánh theo 2 mùi hương thủy cỗ của địch. Kết quả là cánh quân bộ binh của Tôn Toàn Hưng dậm chân sống Hoa cỗ 70 ngày. Cùng cả hai đạo quân tủy bộ sau hơn 2 mon tiến vào Đại Cồ Việt, bị nhiều tổn thất, trở ngại mà vẫn chỉ lẩn quẩn quanh nghỉ ngơi vùng Bạch Đằng, Hoa Bộ. Dẫu cánh quân của è cổ Khâm Tộ mang đến được Tây Kết (tháng 4 năm 981) thì cũng hiển nhiên rơi vào hoàn cảnh thế bị cô lập. Kế hoạch đánh nhanh, thắng cấp tốc của quân Tống bị phá sản. Thiết yếu lúc kia Lê Hoàn chủ động mở cuộc bội nghịch công chiến lược, tiến công trận quyết đấu Bạch Đằng với giành được thắng lợi.

Lợi dụng địa hình, địa thế

Phát huy thế dạn dĩ đánh giặc tức thì trên quê nhà mình với biết rõ thủ đoạn của quân Tống, Lê trả đã nhờ vào hình sông nuốm núi hiểm trở của nước nhà mà cha phòng các đồn lũy, đắp xây thành Bình Lỗ, nhất là đóng cọc chống sông Bạch Đằng. Với vị trí hiểm yếu tự nhiên và thoải mái của sông Bạch Đằng, binh sỹ của Đại Cồ Việt ở đây bố trí không cần quá nhiều mà vẫn rất có thể cầm giữ, bức tường ngăn bước tiến quân địch.

Chọn đúng đối tượng người tiêu dùng tác chiến

Để gấp rút làm suy sụp tinh thần của lực lượng xâm lược Tống, quân với dân Đại Cồ Việt vẫn biết chọn đúng đối tượng người sử dụng để giáng đòn phản công quyết định. Đối tượng tác chiến vào trận Bạch Đằng xuân 981 là toàn cục đội binh thuyền của Hầu Nhân Bảo. Đó là viên Tổng chỉ huy "Giao Châu hành doanh", sở hữu nhiều ước mơ nhất, liều lĩnh cùng hiếu chiến nhất. Hầu Nhân Bảo cũng là viên tướng tá tỏ ra bao gồm kỷ cách thức nhất, gồm quyết tâm triển khai chiến lược của Tống triều và đã những lần thúc giục Tôn Toàn Hưng cùng xuất quân xâm lăng Hoa Lư.

Do đó, việc Lê Hoàn chủ động đánh đạo thủy binh Tống cùng giết chết soái tướng bên địch vẫn có ảnh hưởng tác động đến cục bộ của chiến tranh. Quân nhà Tiền Lê tiến công đòn quyết định so với đạo thủy binh Hầu Nhân Bảo vào tầm đạo quân này đã bị chia bóc tách khỏi cố kỉnh trận link của toàn quân Tống. Tôn Toàn Hưng cùng Lưu Trừng đang co cụm kế hoạch ở vùng Hoa bộ để kiêng bị quân Lê tiêu diệt. Trằn Khâm Tộ cùng đạo quân bộ lẻ loi còn vẫn sa lầy bên trên cánh đồng Tây Kết. Chính vì thế lúc Lê Hoàn tổ chức phản công, Hầu Nhân Bảo không tồn tại quân ứng cứu, bị quân Đại Cồ Việt giết chết tại trận.

Dùng mưu kế tiến công địch

Diễn thay đổi chiến sự cho biết giết Hầu Nhân Bảo ko mấy dễ dàng dàng. Vì thế Lê trả mưu tính dùng kế trá hàng hy vọng giết đúng tên chủ soái theo cách:

phía bên trong bí mật củng thế lực lượng, bài xích binh bố trận, chống bị cẩn mật bên ngoài thì đậy binh, nới vây hãm, giảm canh chống Đồng thời thư từ quý phái Tống tỏ vẻ run sợ, dùng lời lẽ nhún nhường, ngỏ lời mong xin quy phục nhằm bảo toàn tính mạng.

Tống sử china chép: "Lê Hoàn giả vờ xin hàng, cơ mà Hầu Nhân Bảo và Tôn Toàn Hưng cứ tưởng là thật…". Điều này chứng tỏ Hầu Nhân Bảo và Tôn Toàn Hưng mắc lừa mưu mẹo của Lê hoàn mà lơ là không phòng bị. Cho nên vì thế khi bị quân Đại Cồ Việt tập kích, Hầu Nhân Bảo hoàn toàn bất ngờ, không kịp kháng đỡ và bị giết chết.

Phối hợp tác chiến thân quân và dân

Việc Lê hoàn truyền hịch cầu tài, xuống chiếu tuyển quân, thu lương ở khắp phần đa miền non sông đã thực thụ phát huy sức khỏe đoàn kết chiến tranh chống giặc nước ngoài xâm của quân dân Đại Cồ Việt. đông đảo trận đánh lớn, ngoại trừ quân chủ lực của triều đình còn có sự tham gia khôn cùng tích cực của các đội dân binh địa phương. Dân binh những làng làng mạc còn thường xuyên tập kích, quấy rối phần đông lúc quân thù đang dẫm chân trên chỗ, không tiến được để cho quân Tống bị tiêu hao lực lượng, niềm tin hoang mang.

Tham khảo


^ è Bá Chí (2003), Cuộc binh cách chống Tống lần sản phẩm công nghệ nhất, bên xuất bản Quân nhóm Nhân dân, Hà Nội. (bản năng lượng điện tử) ^ Theo è cổ Bá Chí (2003), Lư Đa Tốn là Đồng bình chương sự, tức tể tướng, của triều Tống Thái Tông. ^ Quốc sử tiệm triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cưng cửng mục, chủ yếu biên quyển I. ^ trằn Bá Chí (2003) dẫn An phái mạnh chí nguyện của Cao Hùng Trưng. ^ Trương Hữu Quýnh (2007), "Chương V: nuốm kỷ X: những bước đầu xây dựng và đảm bảo an toàn quốc gia độc lập, thống tuyệt nhất thời Khúc - Ngô - Đinh - chi phí Lê" trong Trương Hữu Quýnh nhà biên, Đại cương lịch sử Việt phái nam tập I, công ty xuất bản Giáo dục, Hà Nội, trang 116. ^ Lai lịch những tướng lĩnh Tống này được trần Bá Chí (2003) giới thiệu. ^ Tống sử quyển 488 Liệt truyện đệ 247 ngoại quốc 4: Giao Chỉ ^ nai lưng Bá Chí (2003) mong lượng quân Tống từ 3 vạn mang đến 4 vạn. ^ lịch sử vẻ vang quân sự vn tập 3 vì chưng Viện lịch sử vẻ vang Quân sự vn biên soạn nhận định rằng quân Tống tất cả 4 vạn, bao gồm một vạn thủy quân vì Hầu Nhân Bảo cùng 1 vạn lục quân vày Tôn Toàn Hưng dẫn sang lần đầu, 1-2 vạn thủy lục quân do Lưu Trừng cùng Trần Khâm Tộ dẫn sang lần 2. ^ Đại Việt sử ký toàn thư, phiên bản kỷ, quyển IV, kỷ đơn vị Trần. ^ Trương Hữu Quýnh công ty biên (2007), Đại cương lịch sử vẻ vang Việt nam - tập I, đơn vị xuất bạn dạng Giáo dục. ^ Viện lịch sử hào hùng Quân sự việt nam (2003), lịch sử Quân sự Việt Nam, tập 3, đơn vị xuất bạn dạng Chính trị Quốc gia. ^ Sách đã dẫn ^ Sách sẽ dẫn, trang 116. ^ Nguyễn quang Ngọc (2005) dẫn lại tự Lý Đào trong Tục tứ trị thông giám trường biên. ^ Sách sẽ dẫn. ^ Sách đã dẫn, trang 117. ^ Đại Việt Sử Ký bản Kỷ Toàn Thư, Quyển VI, Kỷ bên Trần, mục Anh Tông Hoàng Đế, công ty xuất bản Khoa học Xã Hội (Hà Nội) ấn hành (1993) ^ Đại sư sườn Việt (933-1011) Thiền uyển tập anh ^ trần Đình Hoành. Lĩnh phái nam Chích Quái.Truyện hai vị thần sinh hoạt Long Nhãn, Như Nguyệt ^ 20 trận đánh trong lịch sử vẻ vang dân tộc. đơn vị xuất bạn dạng QUân team Nhân dân. Hà Nội, 2003. Tr. 40. ^ An phái mạnh chí lược- Quyển Đệ nhị. ^ những Trận Đánh Trong lịch sử dân tộc Quân sự việt nam

1 ^ trần Bá Chí (2003), Cuộc loạn lạc chống Tống lần thứ nhất, nhà xuất bạn dạng Quân team Nhân dân, Hà Nội. (bản điện tử)

2 ^ Theo è cổ Bá Chí (2003), Lư Đa Tốn là Đồng bình chương sự, tức tể tướng, của triều Tống Thái Tông.

3 ^ Quốc sử cửa hàng triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cưng cửng mục, chính biên quyển I.

4 ^ trần Bá Chí (2003) dẫn An nam giới chí nguyện của Cao Hùng Trưng.

5 ^ Dẫn lại từ bỏ Lê Tắc (1335), An phái mạnh chí lược, phiên bản dịch của Ủy ban thông dịch Sử liệu Việt Nam, Viện Đại học tập Huế, năm 1961.

6 ^ Trương Hữu Quýnh (2007), "Chương V: gắng kỷ X: những bước đầu xây dựng và bảo đảm an toàn quốc gia độc lập, thống độc nhất vô nhị thời Khúc - Ngô - Đinh - chi phí Lê" vào Trương Hữu Quýnh nhà biên, Đại cương lịch sử Việt nam tập I, đơn vị xuất phiên bản Giáo dục, Hà Nội, trang 116.

7 ^ Ngô Sĩ Liên công ty biên, Đại Việt sử ký toàn thư, phiên bản kỷ, quyển I, kỷ công ty Lê.

8 ^ Lai lịch các tướng lĩnh Tống này được trằn Bá Chí (2003) giới thiệu.

9 ^ Tống sử quyển 488 Liệt truyện đệ 247 ngoại quốc 4: Giao Chỉ

10 ^ è cổ Bá Chí (2003) ước lượng quân Tống trường đoản cú 3 vạn cho 4 vạn.

11 ^ Nguyễn quang đãng Ngọc (2005) cho rằng quân Tống tất cả 3 vạn (xem Nguyễn quang quẻ Ngọc (2005), "Lê trả và thắng lợi Bạch Đằng năm 981", trong toàn cảnh định đô Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn, công ty xuất phiên bản Hà Nội).

12 ^ lịch sử quân sự việt nam tập 3 do Viện lịch sử vẻ vang Quân sự nước ta biên soạn cho rằng quân Tống tất cả 4 vạn, gồm một vạn thủy quân bởi Hầu Nhân Bảo và 1 vạn lục quân vày Tôn Toàn Hưng dẫn sang dịp đầu, 1-2 vạn thủy lục quân do Lưu Trừng với Trần Khâm Tộ dẫn sang đợt 2.

13 ^ è Bá Chí (2003) cho rằng thành Bình Lỗ này buộc phải nằm trê tuyến phố dẫn tới kinh kì Hoa Lư, và xác định đó là chiến lũy theo kiểu tuyến dài khoảng tầm 30 km dọc sông Hồng, từ yên ổn Lệnh (Thường Tín, Hà Nội) cho tới Bình Lục (Hà Nam). Còn Nguyễn Vĩnh Phúc (2005) thì dẫn nghiên cứu và phân tích của Lê Văn Lan nhận định rằng phòng tuyến đường này nghỉ ngơi phía Bắc thành Đại La, dọc sông Cà Lồ (xem Nguyễn Vĩnh Phúc (2005), "Lê Đại Hành cùng Sóc Thiên Vương" trong toàn cảnh định đô Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn, nhà xuất bạn dạng Hà Nội.

14 ^ Đại Việt sử ký kết toàn thư, bản kỷ, quyển IV, kỷ công ty Trần.

15 ^ è cổ Trọng Kim, việt nam sử lược.

16 ^ Trương Hữu Quýnh chủ biên (2007), Đại cương lịch sử vẻ vang Việt phái mạnh - tập I, công ty xuất bạn dạng Giáo dục.

17 ^ Viện lịch sử vẻ vang Quân sự việt nam (2003), lịch sử vẻ vang Quân sự Việt Nam, tập 3, đơn vị xuất phiên bản Chính trị Quốc gia.

18 ^ Nguyễn Minh Tường (2005), "Đại bạn dạng doanh của vua Lê Đại Hành vào trận Bạch Đằng năm 981", trong toàn cảnh định đô Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn, đơn vị xuất bản Hà Nội.

19 ^ Lê Đình Sỹ (2005), "Có một trận quyết chiến trên sông Bạch Đằng năm 981", trong toàn cảnh định đô Thăng Long cùng sự nghiệp của Lê Hoàn, bên xuất phiên bản Hà Nội.

20 ^ Sách đã dẫn

21 ^ Sách sẽ dẫn, trang 116.

22 ^ Nguyễn quang Ngọc (2005) dẫn lại tự Lý Đào vào Tục tứ trị thông giám ngôi trường biên.

23 ^ Nguyễn quang quẻ Ngọc (2005), "Lê trả và chiến thắng Bạch Đằng năm 981" trong bối cảnh định đô Thăng Long với sự nghiệp của Lê Hoàn ở trong nhà xuất phiên bản Hà Nội.

24 ^ Sách đã dẫn.

25 ^ Sách vẫn dẫn, trang 117.

26 ^ Nguyễn Hữu trung khu (2005), "Đại thắng ngày xuân năm 981 bên trên sông Bạch Đằng của quân dân Đại Cồ Việt qua một trong những thư tịch của Trung Quốc", trong bối cảnh định đô Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn, đơn vị xuất bạn dạng Hà Nội.

27 ^ Đại Việt Sử Ký bạn dạng Kỷ Toàn Thư, Quyển VI, Kỷ đơn vị Trần, mục Anh Tông Hoàng Đế, công ty xuất bạn dạng Khoa học Xã Hội (Hà Nội) ấn hành (1993)

28 ^ trằn Bá Chí: Lê Đại Hành phá Tống cầm lại độc lập. Số 25. Khoa sử. Đại học non sông Hà Nội

29 ^ Đại sư khuông Việt (933-1011) Thiền uyển tập anh

30 ^ Nguyễn Vinh Phúc: Lê Đại Hành cùng Sóc thiên vương. Toàn cảnh định đô Thăng Long với sự nghiệp của Lê Hoàn

31 ^ trần Bá Chí: phiên bản ngọc phả về bà xã Lê Đại Hành đánh giặc Tống. Tạp chí hán nôm số 2 (51), năm 2002

32 ^ è cổ Đình Hoành. Lĩnh nam giới Chích Quái.Truyện nhì vị thần ngơi nghỉ Long Nhãn, Như Nguyệt

34 ^ Đại Việt Sử Lược Quyển I.Vua Lê Đại Hành

35 ^ trăng tròn trận tấn công trong lịch sử vẻ vang dân tộc. Bên xuất bạn dạng QUân nhóm Nhân dân. Hà Nội, 2003. Tr. 40.

36 ^ An phái mạnh chí lược- Quyển Đệ nhị.

37 ^ coi Bùi Duy Tân (2005), "Nam quốc đánh hà và Quốc tộ, nhì kiệt tác khởi đầu lịch sử văn học tập ngang qua triều đại Lê Hoàn", trong toàn cảnh định đô Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn, công ty xuất phiên bản Hà Nội có nói tới các phân tích này.