Chân dung hồ xuân hương

     

Người ta nói những vềHồ Xuân HươngNhưng fan đó là aiThật mỉa maiKhông ai biết rõNhư có như không phải như không như cóNàng nghỉ ngơi làng QuỳnhNàng lại sinh sống phường Khán XuânMờ mờ tỏ tỏ… “(Hồ Xuân hương – người đó là ai?).

Bạn đang xem: Chân dung hồ xuân hương

Mấy câu thơ ngắn của Hoàng Trung Thông rất nhiều gợi cho người đọc thấy được chiếc mơ hồ lịch sử một thời của một nhà thơ nữ đơn nhất trong làng mạc thơ vn mà xưa nay từ bình dân đến trí thức chẳng mấy ai không biết. Fan ta ở trong thơ hồ Xuân Hương, trực thuộc nằm lòng những bài bác thơ ngâm vịnh về đủ phần nhiều thứ bên trên đời; giọng thơ tinh nghịch, đùa cợt pha chút mỉa mai vậy tục – ấy vậy mà lại Hồ Xuân mùi hương sinh trưởng ở đâu? vào thời nào? cuộc sống của hồ Xuân hương ra sao, đã trải qua số đông nỗi bất hạnh nào để yêu cầu thơ? … thì tới lúc này người ta chưa xác minh được. Đã có ngần ngừ bao nhiêu biện thuyết, bao nhiêu sách báo của bao nhiêu nhà phân tích văn học, bao nhiêu tác giả trong nước: tự Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến (1)đến Dương Quảng Hàm, Hoa Bằng, nai lưng Văn Giáp, Nguyễn Triệu Luật, Trương Tửu, Xuân Diệu, è cổ Bích Lan, Lê Xuân Giáo, Ngô Lãng Vân, Nguyễn Đức Quyền, trằn Thanh Mại, Kiều Thu Hoạch, Lê Trí Viễn… và vừa mới đây như Nguyễn Lộc, Hoàng Xuân Hãn, Bùi Hạnh Cẩn, Đào Thái Tôn, Lữ Huy Nguyên, Hoàng Bích Ngọc… đến các người quốc tế như Antony Landes(2), Maurice Durand(3) , John Balaban (4) … cũng đã đàm đạo nhiều về thân thế, sự nghiệp văn chương của cô gái sĩ bọn họ Hồ này – cùng đáng ai oán thay: các ý kiến này khác biệt thậm chí xích míc nhau. Chính vì vậy là vì lân cận những học tập giả, đầy đủ nhà văn bản học Hán-Nôm chuyên nghiên cứu các tàng phiên bản từ nuốm kỉ trước với tinh thần nghiêm túc, cẩn trọng (5) lại cũng đều có một số bạn viết chưa đủ khoảng hoặc chưa xuất hiện được những dẫn chứng xác đáng, thường suy diễn theo cảm nhận chủ quan, võ đoán.

Tìm hiểu cuộc đời nữ sĩ hồ Xuân Hương, trước hết, Dương Quảng Hàm trong Việt văn giáo khoa thư năm 1940 nhận định rằng “Hồ Xuân hương thơm là đàn bà ông hồ Phi Diễn người làng Quỳnh Ðôi, thị trấn Quỳnh Lưu, xứ Nghệ An”. Cụ đồ gia dụng Diễn đậu tú tài năm 24 tuổi; ra hải dương dạy học. Trên đây chũm lấy lẽ một cô gái họ Hà sống Bắc Ninh. Hồ Xuân hương là nhỏ của ráng đồ Diễn với người bà xã thứ này. Lúc này cụ đồ dùng Diễn đã gửi về sinh sống tại phường Khán Xuân, huyện Vĩnh Thuận (gần hồ tây – tp. Hà nội bây giờ). Về sau, mái ấm gia đình lại đưa về làng Tiên Thị, Tổng Tiên Túc, thị trấn Thọ Xương (nay là phố Lý Quốc Sư). Tại đây, hồ Xuân Hương tất cả một khu nhà ở riêng dựng sát hồ Tây, rước tên là Cổ Nguyệt đường (6).

Đó chỉ với mới nói tới nơi sinh trưởng cùng phụ mẫu mã còn thời hạn sáng tác của hồ Xuân hương thơm lại cũng tồn tại nhiều nghi vấn. Việc xác minh được thời gian này là quan trọng vì thơ hồ nước Xuân mùi hương là bằng chứng sống, khẳng định được sự đăng vương của chữ nôm trong văn học tập nước nhà. Chữ thời xưa tuy đã mở ra từ bao nhiêu thế kỉ trước: Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Thánh Tông đã gồm thơ nôm … nhưng nên đến hồ nước Quý Ly và nhất là đến đời Nguyễn Tây Sơn, nó mới thực sự gồm ngôi sản phẩm công nghệ rõ ràng, không còn “nôm mãng cầu là phụ thân mách qué” nữa, nó sẽ là thiết bị văn tự được điều khoản quy định cần sử dụng trong văn bạn dạng hành chính. Đến Nguyễn Du, hồ Xuân mùi hương thì văn vẻ chữ Nôm đã đạt đến trình độ điêu luyện, những tác phẩm chữ thời xưa hay hơn hẳn những thơ văn Hán-Việt ở những đời trước cũng tương tự cùng thời. Thơ Nôm lại có sức sống khỏe mạnh hơn thơ Hán-Việt do phạm vi phổ biến rộng hơn; tác phẩm không chỉ gói gọn gàng trong lứa tuổi “sĩ” nữa nhưng trải rộng ra tất cả: những người nông dân chân lấm tay bùn, đầy đủ thợ thuyền, những bé hầu vú em… đều rất có thể đọc Kiều, thuộc thơ hồ nước Xuân Hương. Vậy hồ nước Xuân Hương có gốc gác bọn họ tộc sinh hoạt đâu? phát triển trong khoảng thời hạn nào?

Hồ Phi Tiến căn cứ những gia phả của mình Hồ ở Quỳnh Đôi, Quỳnh Lưu, tỉnh nghệ an cho rằng tính từ lúc Hồ Hồng là người khai cơ lập bắt buộc họ hồ nước ở Quỳnh Đôi thì đến Hồ Phi Phúc là đời lắp thêm 11. Hồ Phi Phúc (đổi họ Nguyễn) sinh Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ.

Cũng đời thứ 11 này : hồ nước Phi Diễn sinh hồ Xuân Hương. Vậy nếu xem hồ Hồng là thủy tổ (đời trang bị nhất) sinh hoạt Quỳnh Đôi thì đến Hồ Xuân mùi hương là thuộc đời đồ vật 12; quang quẻ Trung-Nguyễn Huệ cũng ở trong đời sản phẩm công nghệ 12. (Hồ Xuân Hương với Nguyễn Huệ cùng tầm thường ông tổ 5 đời là Hồ cố kỉnh Anh) (8) .

Về năm sinh năm mất: nhiều tài liệu cho rằng Hồ Xuân Hương sinh vào năm 1772, mất năm 1822. Vậy nhưng địa thế căn cứ vào: Xuân mặt đường đàm thoại của Tam nguyên nai lưng Bích San (9) thì hồ Xuân hương thơm lại sinh vào đầu triều Nguyễn cùng mất vào năm 1869(10) . Điều này khiến ta băn khoăn không ít chính vì trongThương sơn thi tập của Nguyễn Phúc Miên Thẩm – tức Tùng Thiên vương bao gồm bài Long biên trúc chi từ được viết năm 1842 lúc Tùng Thiên vương hộ giá bán vua Thiệu Trị ra Bắc tiếp sứ thần nhà Thanh, bao gồm tới viếng tuyển mộ Hồ Xuân hương cạnh hồ nước Tây (11). Căn cứ bài thơ này có thể khẳng định hồ nước Xuân Hương vẫn qua đời từ lâu trước 1842.

Vì những tinh vi trên, lúc này về thời gian sinh trưởng của hồ Xuân Hương, các tài liệu chỉ xác định mơ hồ nước trong một khoảng thời gian khá rộng: cuối Lê-đầu Nguyễn, cùng thời cùng với Nguyễn Du (1765-1820) (12). Suy mang lại cùng: có lẽ vì đông đảo định kiến khắt khe của cộng đồng xã hội xưa, hồ nước Xuân mùi hương vốn dĩ đã trở nên người đời đương thời xem là phóng túng, lại là phận cô bé nhi cần tác phẩm tương tự như thân ráng của Bà dường như không được các nho sĩ trân trọng ghi chép cẩn thận như các văn-thi sĩ khác. Cũng giống như thơ, đều cuộc tơ duyên của hồ nước Xuân hương thơm đầy sóng gió cùng với biết bao huyền thoại: hồ Xuân Hương đã từng có lần chung sống với đều ai? Để trả lời thắc mắc này, các nhà nghiên cứu chủ yếu luận đoán qua văn thơ. Gần đây nhờ gia phả họ tộc của Xuân mùi hương ở Quỳnh Đôi cùng những ghi chép hồ hết bậc cao thâm vùng Tứ xã ở Phú thọ là địa điểm Bà đã từng có lần sống 1 thời vàng son cùng với Tổng Cóc, phần lớn đồn đoán lệch lạc từ trước new được cải chính…(13)

Trước hết hãy nói tới Tổng Cóc – Tên gợi buộc phải cảm dìm về bạn – Nghe tên, bạn ta tưởng tượng ra dung mạo một tín đồ xấu xí về hình vóc, thô bỉ về nhân cách. “Cóc” lại thêm tất cả chữTổng ở trước : khiến người ta nghĩ về đây hẳn là một trong những tên cường hào ác bá ! Thật vậy, Nguyễn Hữu Tiến trong Giai nhân di mặc, đã cho là “lúc trẻ em Xuân mùi hương bị người mẹ ép nên lấy cường hào Tổng Cóc. Tổng Cóc đã dốt nát lại sở hữu tính nạp năng lượng chơi bạt mạng, sau một lượt đánh bạc đãi thua nhẵn túi, gia sản khánh kiệt đã tiếc của nhưng mà chết. Xuân hương bèn làm bài bác thơ nổi tiếng “Khóc Tổng Cóc” lời lẽ trào phúng; bởi đối với ông chồng không xứng ý này nữ chẳng tất cả chút tình cảm nào…”

Thật oan mang lại Tổng Cóc. Nỗi oan này thật ra đã khởi đầu từ chính bài thơ Khóc Tổng Cóc của hồ Xuân Hương:

Chàng Cóc ơi! con trai Cóc ơi!

Thiếp bén duyên chàng tất cả thế thôi;

Nòng nọc đứt đuôi từ trên đây nhé.

Nghìn vàng khôn chuộc vệt bôi vôi!

Bài thơ tài tình lắm trong câu chữ (cóc, bén (nhái), nòng nọc,chuộc (chẫu chuộc), bôi vôi…” ) dẫu vậy đã để lại mang lại đời biết bao võ đoán. Cả trăm năm ngoái bài thơ đã biết thành nhiều người hiểu lệch; trước hết, đề bài xích thơ gợi cho người đọc nghĩ đến sự việc vợ khóc ck vừa vượt cố. Sự thực đâu riêng gì vậy! Gs. Lê Trí Viễn gồm phân tích và nhận định rằng bài thơ vừa thể hiện đau xót vừa biểu thị một sự nhớ tiếc rẻ, thậm chí một sự ân hận nếu không là hờn oán. Dường như như một bài bác thơ giận người bỏ đi. Thương cho doanh nghiệp hơn là khóc đến người. Bài bác thơ không ra lời tang cơ mà là lời trường đoản cú thương tự tiếc, không giận người mà chỉ tủi đến mình.

Cụ Dương Văn Thâm (14) làm rõ vụ việc hơn khi cho biết: dân xóm Mương, xóm Gáp biết thừa bài thơ “Khóc Tổng Cóc” của hồ Xuân Hương chỉ với “khóc” cho tình ái đã qua chứ đâu phải khóc ông chồng vừa mất, cũng chính vì ai lại khóc ck mà đi giễu nhau như là “cóc, nòng nọc, nhái bén, chẫu chuộc…”  chả hóa ra là bạc ác hiểm địa lắm sao? Quả đúng thật vậy; nhà văn Nguyễn Hữu Nhàn (15) trong “Phóng sự điền dã” căn cứ vào cuộc chat chit với các cụ cao niên của làng mạc Gáp xưa (nay là Tứ xã, Lâm Thao, Phú Thọ) (16) cho biết: Tổng Cóc là tín đồ làng Gáp. Theo lệ xưa, sợ khó khăn nuôi, tín đồ ta thường xuyên chọn cho trẻ số đông tên thật xấu xí … mặc dầu gia đình thuộc cái dõi văn chương, Phó tổng Nguyễn Bình Kình (tự là Nguyễn Công Hòa), lúc nhỏ nhắn đã có tên là “Cóc”. Tổng Cóc là con nhà quyền lực (cháu của Nguyễn quang đãng Thành; đỗ Tiến-sĩ năm 1680, đời vua Lê Hi Tông) (17), xuất xắc chữ, lại xuất sắc võ nghệ, vẫn thường xuyên xướng họa với Xuân mùi hương chớ không phải dốt nát như tín đồ ta lầm tưởng. Giàu nghệ sĩ tính, cảm mến tài thơ văn, Tổng Cóc đã lấy lẽ Xuân hương thơm … và có thể Xuân mùi hương nhan sắc bắt buộc Tổng Cóc đã hết lòng chiều chuộng. Theo ráng Dương Văn Thâm: hơn 200 năm trước, đất đai, ao hồ nhà Tổng Cóc trải từ trên đầu đến cuối làng Gáp. Chiều ý mê thích của Xuân Hương, Tổng Cóc đã mang lại đắp một gò khu đất nổi thân hồ, xây nhà ở thủy tạ bao gồm cầu bắc qua dành làm cho nơi cô gái sĩ nghỉ ngơi, lấy cảm hứng làm thơ và dạy học; bình thường quanh hồ nước trồng toàn liễu, giữa hồ thả sen, nuôi cá…Tương truyền, vườn cửa cây bên hồ, Tổng Cóc dành riêng một sào đất, riêng biệt trồng chanh mang đến Hồ Xuân hương thơm gội đầu. Dân xóm kể, tóc bà hồ nước Xuân Hương black óng, dài chấm đất, mỗi lúc gội, cuộn đầy một chậu, yêu cầu phải dùng các chanh new đủ(18).

Xuân Hương mặc dù có một thời gian lúc bé bỏng sống ở quê nhưng lại đã sớm theo phụ thân lên kinh thành. Tốt văn chương lại là thanh nữ lưu ở vùng kinh đô, tính cách của Xuân Hương xích míc trầm trọng cùng với lối sống cùng định loài kiến của xã hội làng quê lam lũ. Xuân Hương có tương đối nhiều mối bất hòa với những người trong gia đình Tổng Cóc. Cuộc tình nhiều trắc trở. Tổng Cóc quăng quật nhà ra đi. Lúc trở về, Xuân hương lại đã và đang bỏ đi… và đang trở thành vợ lẽ của Tri phủ Vĩnh Tường. Bài thơ “Khóc Tổng Cóc” được Xuân Hương có tác dụng trong thời gian này là nhằm khóc cho 1 cuộc tình đã bị tiêu diệt . Một cuộc tình buồn! (19)

Người ck thứ nhì được bạn đời ngợi ca là Ông bao phủ Vĩnh Tường. Khởi đầu từ bài thơ “Khóc ông lấp Vĩnh Tường”nhiều giả thuyết đang tồn tại với nhiều lí giải khác nhau. Theo Ngô Lãng Vân: sau thời điểm góa Tổng Cóc, Xuân hương mở quán mặt đường làm kế sinh nhai. Nhiều khách du lịch văn chương tìm về xin xướng họa siêu nhiều, trong các có một vật sinh đỗ Giải nguyên sau nhiều lần xướng họa, siêu phục tài Xuân hương cưới làm vợ lẽ, trong tương lai thành ông bao phủ Vĩnh-Tường.

Hoàng Xuân Hãn cũng có đề cập đến một fan tên là Phạm Viết Đại (Hoàng Xuân Hãn sẽ ghi nhầm là “Phạm Viết Đạt”) được bạn ta chỉ ra rằng Tri phủ Vĩnh Tường, chồng của Xuân Hương nhưng ông thiếu tín nhiệm lắm vào tính chuẩn xác của thơ Nôm ngợi ca và nhận định rằng bài “Khóc ông phủ Vĩnh Tường quyết chưa hẳn của Xuân Hương cùng Xuân Hương chưa phải có chồng là Tri phủ Vĩnh Tường…” (20).

Về Phạm Viết Đại: Phương Tri (Tạp chí Văn Học, số 3/1974) cho biết ông nai lưng Tường phụ thuộc vào gia phả Trà-lũ xã với lời nhắc qua kí ức của người lớn tuổi già xóm Trà bè đảng đã phát hiển thị ông tủ Vĩnh-tường tên là Phạm Viết Đại sinh vào năm 1802, đỗ Cử-nhân năm 1842; năm 1862 được thăng chức Đồng Tri tủ Vĩnh-tường. Nhiều giai thoại và thơ xướng họa thân Phạm Viết Đại với Xuân hương cũng được các cụ già trong xóm Trà bầy kể với đọc lại theo trí nhớ. Ông trần Tường nhận biết nhiều bài bác thơ vịnh cảnh của Xuân hương trùng phù hợp với những địa điểm mà Phạm Viết Đại đã có lần làm quan. Tuy vậy, nếu cho rằng Phạm viết Đại là Tri phủ Vĩnh Tường và bài thơ khóc Tri tủ Vĩnh Tường là khóc Phạm Viết Đại thì không đúng bởi theo sách Nữ Lưu của Lê Dư thì phái nữ sĩ Xuân hương góa chồng lần cuối rồi mất sau ông chồng vài năm; nghĩa là sau khoản thời gian Phạm Viết Đại mất vào thời điểm năm 1862 thì Xuân hương thơm mất vào tầm năm 1864. Điều này là không nên với căn cứ của Thương tô thi tập (Miên Thẩm) vốn được coi là tác phẩm là có bắt đầu chứng cứ lịch sử dân tộc rõ rệt. Căn cứ Thương đánh thi tập: Xuân Hương buộc phải mất trước năm 1842. Điều này chỉ bao gồm thể đồng ý được với nai lưng Bích San khi nhận định rằng Hồ Xuân mùi hương mất năm 1869.

Không thừa nhận Tri phủ Vĩnh Tường, Hoàng Xuân Hãn căn cứLưu mùi hương ký, Tục Hoàng Việt thi tuyển và Đại nam giới thực lục cho rằng hồ nước Xuân hương có ck là è Phúc Hiển có tác dụng quan Tri lấp Tam Đái; năm 1813 Phúc Hiển được thăng từ bỏ Tri đậy Tam-Đái lên chức Tham Hiệp trấn im Quảng; cưới Xuân Hương làm cho lẽ được khoảng một năm thì quan lại Tham hiệp bị xử quyết năm 1818 (21).

Năm 1973, Hồng Liên Lê Xuân Giáo dịch Quốc sử di biên của Phan Thúc Trực. địa thế căn cứ tác phẩm này, Lê Xuân Giáo cho rằng tài phụ nữ được nói tới trong Quốc sử di biên chính là hồ Xuân Hương cơ mà lại nhận định rằng Trần Phúc Hiển là người chồng thứ tía (sau Tổng Cóc, Tri phủ Vĩnh Tường) .

Ngoài những đời ông xã trên, Xuân mùi hương còn nhiều bạn văn chương cùng với bao tình bịn rịn được biên chép lại trong thơ. Người có không ít thơ xướng họa là Chiêu Hổ. Nhiều nhà nghiên cứu (Trần Thanh Mại, Văn Tân, Nguyễn Triệu quy định …) vẫn chấp nhận cho rằng Chiêu Hổ là Phạm Đình Hổ (1768-1839; tác giả Vũ Trung tùy bút, dâu bể ngẫu lục ) với Nguyễn Án với Xuân hương đương thời ca ngợi là “Tam tài tử”. Tuy vậy Chiêu Hổ chắc chắn không thể là Phạm Đình Hổ được vì một lí bởi vì rất dễ dàng là qua những bài thơ xướng họa cùng với Xuân mùi hương Chiêu Hổ tỏ ra siêu sành sỏi và rất thích thơ nôm, trong những khi Phạm Đình Hổ ngay lập tức trong phần “Tự thuật” trong Vũ trung tùy bút đã tự dìm là “chữ Nôm ta quan trọng hiểu không còn được”(22). Người sáng tác của Vũ Trung tùy bút không ưa thích chữ Nôm; vậy chẳng thể là Chiêu Hổ.

Chiêu Hổ là ai? tới lúc này chưa thân xác định.

Ngoài Chiêu Hổ, căn cứ Lưu hương thơm ký, hồ Xuân hương còn nhiều người tình khác ví như Nguyễn Hầu, è cổ Hầu (Hiệp trấn Sơn nam Thượng-Trần Ngọc Quán(?), Hiệp trấn Sơn phái mạnh Hạ trần Quang Tĩnh, Tốn Phong, Mai tô Phủ, Thạch Đình, Cự Đình, Thanh Liên, Chí Hiên… trong các những chúng ta văn chương bao gồm tình cảm mặn mà đáng chú ý nhất là Nguyễn Du. Lưu hương thơm Ký bao gồm bài “Cảm cựu kiêm trình phải chánh học sĩ Nguyễn Hầu (Hầu: Nghi Xuân, Tiên Ðiền nhân)”. Với tước đoạt hiệu, tên người, gốc gác nêu sinh hoạt đề bài bác thơ thì ta có thể chắc chắn rằng đây là bài thơ đãi đằng tình cảm với Nguyễn Du, với rất nhiều câu thơ nồng nàn tình cảm:

Dặm khách hàng muôn ngàn nỗi ghi nhớ nhung, 

Mượn ai cho tới đấy gửi mang lại cùng.

Chữ tình chốc đã cha năm vẹn, 

Giấc mộng rồi ra nửa khắc không.

Xe ngựa trộm mừng duyên tấp nập, 

Phấn son càng tủi phận long đong.

Biết còn mảy chút sương siu mấy, 

Lầu Nguyệt năm canh mẫu bóng chong.

Căn cứ nội dung, bài xích thơ có lẽ đã được Xuân mùi hương viết năm 1813, năm Nguyễn Du được thăng cần Chánh học tập sĩ sung Chánh sứ sang cống công ty Thanh, trải qua Thăng Long và chạm mặt lại Xuân Hương.

Ngoài Nguyễn Du, những các bạn văn chương khác cũng là những người tình rất đỗi gắn thêm bó, tha thiết với Xuân Hương; lấy ví dụ Mai Sơn phủ được nói đến ở bài bác thơ “Họa tô Phủ bỏ ra tác” (họa thơ sơn Phủ):

Này đoạn thông thường tình biết mấy nhau,

Tiễn đưa tía bước cũng cần câu.

Trên tay khép mở tanh chiều nhạn,

Trước mặt đi về gấp nhẵn câu.

Nước đôi mắt trên hoa là lối cũ.

Mùi hương thơm trong nệm xuyên đêm thâu.

Vắng nhau bắt đầu biết tình nhau lắm,

Này đoạn bình thường tình biết mấy nhau.

Riêng với Tốn Phong là người tình thân thiện với Xuân Hương các năm và cũng là bạn viết bài xích tựa cho Lưu mùi hương ký: tình Xuân mùi hương tỏ ra vô cùng đậm đà với người đã có lần thề nguyền hứa hẹn ước:

Kiếp này chẳng gặp gỡ nữa thì liều,Những có thể trăm năm há bấy nhiêu.Nghĩ lại huống đau cho phận bạc,Nói ra thêm dịu với thân bèo.

Xem thêm: Lý Tưởng Sống Là Gì? 5 Bước Giúp Bạn “Nạp Đầy” Lý Tưởng Sống

Chén thề thủa nọ tay còn dính,Món tóc xa xưa cánh vẫn đeo.Được lứa tài tình đến xứng đáng,Nghìn non muôn nước cũng tra cứu theo.

(Hoạ Tốn Phong nguyên vận).

“…GS Hoàng Xuân Hãn đề cập lại: “Khi kiếm tìm kiếm tư liệu về hồ Xuân Hương, tôi lục trong số báo sinh sống Việt Nam, từ thời điểm năm 1954 trở đi tất cả chừng 7 – 8 báo văn học có nói đến Hồ Xuân Hương, tuy nhiên cũng chỉ bâng quơ chuyện thơ hồ nước Xuân hương thơm tục hay là không tục, chứ không cần đả động mang đến đời sống của bà. Duy chỉ gồm ông è Thanh Mại tình cờ đọc gần như sách của trường Viễn Đông bác bỏ Cổ để lại có bài tựa sách của một fan ký tên là Nham Giác Tốn Phong. Bài tựa đó kể đến một cuốn sách tên là Lưu hương ký của hồ nước Xuân Hương. Sau bài xích tựa ấy gồm những bài xích thơ của ông Tốn Phong khuyến mãi ngay Hồ Xuân Hương. Ông è cổ Thanh Mại new nghĩ rằng giả dụ tìm được Lưu hương ký sẽ hiểu biết thêm về hồ Xuân Hương. Chuyện này vào thời gian 1963, ông trằn Thanh Mại sẽ kể lại trong tạp chí Văn học. Sau đó, ông nai lưng Thanh Mại loan báo ước ao tìm cuốn Lưu hương ký và ông nhận được lá thư của một cử nhân (không rõ tên) thông tin đã giữ hộ biếu cuốn Lưu hương thơm ký cách thời điểm đó 8 -9 năm. Từ dịp ấy, ông nai lưng Thanh Mại mới bắt đầu khảo cứu Lưu mùi hương ký.

Trong tập san Văn học (Hà Nội), năm 1964, ông trằn Thanh Mại mới trình làng và dịch 16 bài trong số 52 bài. Tiếp nối miền Bắc lao vào chiến tranh chống đế quốc mỹ nên bẵng đi một thời gian rất dài, không có ai trở lại vụ việc Hồ Xuân hương thơm và không người nào mở lại Lưu mùi hương ký mà đọc nữa”.

Năm 1988, GS Tạ Trọng Hiệp, vào một chuyến công tác làm việc ở Hà Nội, đã làm được GS Hoàng Xuân Hãn uỷ thác việc xin chụp lại hoặc chép lại Lưu hương thơm ký. Lúc GS Hiệp cho Viện Văn học là nơi có tính năng bảo tồn bản Lưu hương ký quý báu kia thì không tìm ra. Các chuyên gia về văn học cổ vn đều cho biết thêm cuốn ấy đã hết rồi. Được biết, sau khoản thời gian ông nai lưng Thanh Mại mất, bạn kế tục công tác nghiên cứu Hồ Xuân Hương, lại là người giữ các bước gần như quản lí thủ thư viện sách Hán Nôm của Viện Văn học, ông hồ nước Tuấn Niệm, vẫn đem theo trong bố lô cuốn Lưu hương ký trong những năm sơ tán tránh bom Mỹ mà không để lại thủ đô hà nội một bản chụp làm sao cả. Ông Niệm đã mất với tập Lưu mùi hương ký cũng mất tích theo (…)

Sau khi không tìm kiếm được Lưu hương ký ở Viện Văn học, GS Tạ Trọng Hiệp cù sang Viện Hán Nôm. Viện này có tác dụng – vị sắc lệnh của Hội đồng cơ quan chính phủ ghi rất rõ khi gây dựng – là hễ tất cả phát hiện những tư liệu quan trọng về cổ văn, cổ sử thì Viện Hán Nôm phải bao gồm một bản chụp hay bạn dạng sao. Cuốn Du hương thơm Tích cồn ký mà trần Thanh Mại hiểu được với lần ra đầu mối Lưu hương thơm ký chính là một bản thảo mang cam kết hiệu A.2814 lưu lại tại Viện Hán Nôm. Trong bạn dạng thảo đó, ngoài bài bác ký còn chép 31 bài bác thơ chữ hán việt của một người mang tên là Tốn Phong. Lúc GS Hiệp xin chụp lại Lưu hương thơm ký thì Viện Hán Nôm đưa Du hương Tích hễ ký ra vày cứ tưởng rằng đây đó là Lưu hương thơm ký của Viện Văn học. Cũng chính vì thế họ bắt đầu không chụp lại Lưu Hương ký kết của Viện Văn học.

Theo GS Tạ Trọng Hiệp: “Chỉ còn một hy vọng bé dại là bao gồm một tín đồ duy độc nhất vô nhị ở tp. Hà nội may ra còn giữ được bản chép tay toàn thể 52 bài bác thơ trong Lưu hương ký, chính là ông Đào Thái Tôn – một tác giả cũng viết về hồ nước Xuân Hương. Trong cuốn Thơ hồ Xuân Hương của Nguyễn Lộc gồm nói rằng Đào Thái Tôn là bạn đã được giao mang lại đọc tậpLưu hương ký và đang dịch toàn diện 52 bài. Mong muốn ông Đào Thái Tôn bao gồm chép phiên bản chữ Hán và bản Nôm để sử dụng và kiểm tra bản dịch của ông. Trong đợt về việt nam công tác, tôi cũng có thể có yêu ước được gặp ông Đào Thái Tôn, nhưng rủi ro ông lại đi công tác. Trường hợp ông Tôn không giữ được bản chép tay Lưu hương thơm ký thì đấy là một tổn thất cần yếu nào cứu vãn vãn được…”.

Vậy là nay phiên bản gốc Lưu mùi hương Ký do è cổ Thanh Mại kiếm được năm 1964 không còn. Một đợt nữa chính phiên bản tác phẩm của hồ nước Xuân mùi hương lại chìm vào tăm tối.

Ngoài phần đa mịt mờ trên, còn một nghi vấn lớn vì chưng một điều siêu lạ : thơ hồ Xuân Hương chia ra hai mảng cá biệt vớiphong cách rất không giống nhau.

Mảng đầu tiên là thơ Nôm truyền tụng. Vị là truyền tụng nên tính xác thực không cao lại có không ít mạo tác. Hoàng Xuân Hãn trong Thiên tình sử hồ Xuân Hương đã tỏ thái độ bao gồm phần nóng bức khi viết về thơ cùng mọi giai thoại về hồ nước Xuân Hương trong các sách, tạp chí khoảng đầu cố kỉnh kỉ XX như sau : “…Vác chuyện vui và các thơ nhảm được kể lại, thêm vào. Rồi chính phần thơ nôm sâu sắc, đứng đắn mất dần vì chưng không được truyền bá…” (25).

Xét về nội dung thì nhiều vô kể bài thơ nôm truyền tụng bị một trong những người xem như là “tục” tuy vậy rồi họ cũng cần công nhận là nó không còn sức khác biệt vì miêu tả được phần nhiều ý thơ cực kỳ tinh tế, sát với suy tưởng của quần bọn chúng lao động và đậm màu ca dao. Lời thơ biểu thị nghệ thuật cực kỳ điêu luyện, biểu hiện một thể hiện thái độ ngổ ngáo của một thanh nữ phản kháng số đông định kiến, thói tục vô lí của thôn hội thời phong kiến. Người sáng tác đã vận dụng hết sức tài tình loại tục thường nhìn thấy trong truyện cười để đả kích rất nhiều gì tưởng chừng như rất ghê gớm, hồ hết gì luôn được trọng vọng được tôn vinh trong buôn bản hội xưa. Chẳng hạn sau khi một lời nhị ý tả cực kỳ sống động, hết sức hay Đèo ba Dội với những lời thật dí dỏm, dân gian như cửa son đỏ loét, tùm hụp nóc – bờ đá xanh biếc lún phún rêu..” bài thơ lại sánh lại thật thần tình bằng một cảm nhận đánh trúng tức thì vào cái tầm thường-thế tục của “hiền nhân quân tử … ai nhưng mà chẳng – mỏi gối chồn chân có muốn trèo” . Rồi như bài Vịnh dòng quạt : sau khi kể lể phần đông điều mà ngay cả những người tráng lệ nhất cũng bắt buộc bật mỉm cười “…chành ra ba góc, da không đủ – khép lại đôi bên, giết mổ vẫn thừa…” Xuân hương lại cho chính những lắp thêm xem ra khôn cùng “tục” ấy làm “mát khía cạnh anh hùng” và “che đầu quân tử” . Thật tài tình và táo khuyết bạo hết sức và chính sự tài tình, apple bạo trong nghệ thuật thơ thuần Việt ấy vẫn nói lên phần đông gì cực kỳ đúng, rất đáng để nói trong cuộc sống đời thường bao đời ám muội của nông buôn bản xưa – rất nhiều điều mà lại người phụ nữ từ ngàn đời rất muốn nhưng chẳng khi nào dám nói. Lí vày này khiến cho dễ hiểu lý do thơ Nôm tụng ca của hồ Xuân hương lại được đại phần lớn quần bọn chúng – đặc biệt là người lao động nghèo, người nông dân chân lấm tay bùn thán phục, tôn vinh.

Sau những bài bác thơ đậm chất ngầu đến xuất thần ấy là Lưu hương ký với 52 bài bác thơ (24 bài bác chữ Hán với 28 bài chữ Nôm) new phát hiện năm 1964. Điều đáng quá bất ngờ là nội dung của những bài thơ về sau dù vẫn vô cùng trữ tình tuy thế lại khá nghiêm trang. Sự sai biệt này gợi lên một câu hỏi lớn: Thơ Nôm truyền tụng Lưu hương thơm Ký có yêu cầu thuộc thuộc một tác giả hay không? Nếu cùng một người sáng tác thì nguyên nhân lại biến hóa phong giải pháp thơ lạ lùng đến vậy? Thơ Nôm truyền tụng của Xuân hương tinh nghịch, ngổ ngáo, biểu hiện một nhân kiệt nghệ thuật nước ta có một không hai vậy nhưng mà đến Lưu hương thơm ký thì nghệ thuật và thẩm mỹ lại trở đề nghị rất đỗi bình thường và nếu có hay chăng thì cũng chỉ nên hay ở trọng tâm trạng chua chát, bi quan và sự nhịp nhàng phẳng phiu trong điển tích, văn bản như nhiều nhà thơ đời trước…hoặc thuộc thời như Bà thị trấn Thanh quan lại chẳng hạn…

Đọc Lưu hương Ký rồi so lại với thơ Nôm truyền tụng, tín đồ đọc ít nhiều thấy thất vọng với một cục cưng thơ Nôm gãy cánh, không thể tìm đâu thấy mùi vị của một hồ nước Xuân mùi hương ngày cũ.

Xem kĩ thêm chút nữa: thơ Nôm truyền tụng không hề đả động tới các người chúng ta văn chương vốn vẫn quen biết lâu như Tốn Phong, trần Hầu, Nguyễn Hầu, Mai sơn Phủ, Thạch Đình, Cự Đình, Thanh Liên, Chí Hiên…và ngược lại, tìm kiếm trong Lưu hương Ký, fan đọc lại không có thấy gì có một câu, một chữ nào nhắc tới Tổng Cóc, ông lấp Vĩnh-tường giỏi Chiêu Hổ.

Không biết đã tất cả điều gì tắt hơi tất?

—————————

CHÚ THÍCH:

(1) Nguyễn Hữu Tiến, cây viết hiệu: Đông Châu, là nhà Nho tất cả thực học tập phụ trách chuyên mục “Tồn cổ lục” của Nam Phong tạp chí. Mục này chăm khảo về văn thơ cổ.

(2) bạn Pháp sống ở nước ta vào núm kỉ 19, sẽ sưu tầm soạn nhiều truyện dân gian với thơ Nôm việt nam rồi dịch ra giờ Pháp;

(3) tín đồ Pháp thao tác tại Viện Viễn Đông bác cổ Pháp (1947-1957), người sáng tác cuốn L’œuvre de la poétesse Vietnamienne Hồ Xuân Hương (Paris, 1968)

(4) giáo sư văn chương Anh của trường đh Carolina, fan đã 4 lần đoạt giải thưởng Lamont của Viện Hàn lâm các Thi sĩ Mỹ, người thông thạo chữ Nôm, yêu mếm và đang dịch thơ hồ Xuân mùi hương ra giờ Anh. (Khánh Ngọc, John Balaban – Người ra mắt Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du ra vậy giới “; laodong.com.vn ; Lao Động Xuân 2007.)

Lý Lan (Thơ hồ Xuân Hương mang đến với fan hâm mộ Mỹ – https://www.bacbaphi.com.vn) sẽ viết về tập thơ The Poetry of hồ nước Xuân Hương như sau: “…Tập thơ bao gồm 48 bài xích thơ của hồ Xuân Hương, mỗi bài xích được trình bày trọng thể dưới ba hình thức: bạn dạng tiếng Nôm, bạn dạng tiếng Việt, và phiên bản tiếng Anh. ( … ) . Đọc đi hiểu lại những bài xích thơ hồ Xuân Hương bởi tiếng Anh, tôi càng cảm đụng và khâm phục cố gắng nỗ lực của John Balaban; và càng nhận biết chữ nghĩa hồ Xuân Hương không người nào theo kịp xuyên suốt chiều dài thời gian mà cũng không một ai tương đương trong phương diện không gian…”

* Theo Thông tấn làng mạc Việt Nam, nhà văn Rumani Conxtantin Lupêanu vừa xuất bản tuyển tập gồm 64 bài thơ của nữ thi sĩ hồ Xuân hương thơm do chủ yếu ông tổng hợp cùng biên dịch. Tuyển thơ dày 150 trang được in tuy nhiên ngữ giờ đồng hồ Việt-Rumani, trong số ấy nhiều bài bác có thêm ký họa, minh họa và phần diễn giải ý nghĩa. Một số bài được dịch và gieo vần theo niêm công cụ của thơ Rumani.

(5) Gs. Kiều Thu Hoạch: Thơ Nôm Xuân mùi hương từ quan điểm văn bạn dạng học.

(6) “cổ”古 ghép với “ nguyệt”月 thành chữ “ hồ” 胡;

(7) Hồ Tông thế phả vị Hồ Sĩ Dương biên soạn – các hậu duệ chép ngã sung; Hồ gia thực lục-bản chi thế sản phẩm công nghệ tục biên của tú tài hồ Phi Hội (1802-1875; bạn cùng ráng hệ với hồ nước Xuân Hương, Nguyễn Huệ); ghi chép của Án gần kề Hồ Trọng Toàn (1801-1864); Hồ Quỳnh gia phổ của đưa ra Hồ Phi Tích; Phả ký tộc Trung bỏ ra II chúng ta Hồ Quỳnh Đôi (ghi phả hệ họ Hồ sống Quỳnh Đôi, Quỳnh Lưu nghệ an từ đời ông tổ đầu tiên là trạng nguyên hồ nước Hưng Dật sinh sống vào vắt kỷ vật dụng 10, sau đó có một khoảng thời gian 300 năm, tộc phả này bị thất truyền rồi lại liên tục được chép từ thời điểm năm 1314 khi ông hồ Kha tự Quỳ Trạch (Yên Thành) về Quỳnh Đôi xem địa thế và giao cho bé là hồ nước Hồng sống lại khai cơ lập nên làng Quỳnh Đôi. (https://www.informatik.uni-leipzig.de và https://www.vietnamgiapha.com )

(8) vậy giáo sư nai lưng Thanh Mại trên tập san Văn học tập số 10 năm 1964 tuy cũng gật đầu đồng ý Hồ Xuân Hương có nguyên cửa hàng tại Quỳnh Ðôi, Quỳnh Lưu, tỉnh nghệ an nhưng lại cho rằng tuy nhiên thân của bà là hồ nước Sĩ Danh và một người thiếp quê sống Hải Dương. Hồ Xuân hương thơ cùng đời (Lê Xuân Sơn) cũng cho rằng Hồ Xuân mùi hương tên thật là hồ Phi Mai bé ông hồ sĩ Danh (1706-1783) và là em cùng phụ vương khác bà mẹ với hồ Sĩ Đống (1738-1786) là một trong những vị quan đầu triều thời chúa Trịnh.

(9) trằn Tường phát hiện nay và ra mắt trên tạp chí Văn Học, số 3/1974, dưới nhan đề “Một số tư liệu mới tìm thấy về hồ Xuân Hương“. 

(10) …Xuân đường đàm thoại kể lại rằng: vào một ngày trong đợt tết lập xuân cuối ngày đông năm Kỷ Tỵ, niên hiệu từ bỏ Đức thứ 22 (1869), trong một buổi tiệc rượu sống vùng tỉnh bắc ninh cũ, gồm một fan đến muộn. Hỏi ra, mới hay rằng ông ta vừa đi an táng “Nghệ An tài nữ, hiệu Cổ Nguyệt Đường, tự Xuân Hương” về! cố kỉnh là bên chiếu rượu, các “tao nhân mang khách” với mọi người trong nhà phẩm bình về khả năng phẩm hạnh của người đã khuất. Mọi cá nhân tỏ một thể hiện thái độ khác nhau: người hoan hỉ là Hùng Lĩnh Xuân Mai; người ai oán thương là Hoa Đường Ngọc Như. Cả hai đa số ngâm vịnh, tưởng niệm Xuân hương theo cảm hứng của mình! tín đồ ta còn nhận biết một tín đồ xem ra tất cả vẻ tỉnh bơ hơn, ấy là bạn đi táng Xuân Hương, bọn họ Hứa, tè hiệu là Ngô Ban. Ngô Ban “nghiêng cạn mấy chén uống ngay lập tức rồi ha ha cười, nói”. Theo ông ta, việc an táng người tài phái nữ kia là “một việc đáng cười nhưng cũng đáng than”, chính ông cùng vài người đầy tớ đã mai táng “nàng” nghỉ ngơi cạnh núi Nguyệt Hằng, che Từ Sơn, huyện Đức Giang (thuộc tỉnh bắc ninh cũ)…” (Đào Thái Tôn; Thơ hồ Xuân hương thơm – Từ nguồn gốc vào thế tục; trang 66. NXB Giáo Dục, 1996).

 

(11) 龍編竹之詞

並頭蓮花開滿池

花奴折去恭神裨

莫向春香墳上過

泉臺有恨錯牽絲

墜粉殘肢土一塋

春香歸去草青青

幽魂到氐今如醉

幾度春風吹不醒

 

Long Biên trúc đưa ra từ:

 

Tịnh đầu liên hoa khai mãn trì,Hoa nô tách khứ cung thần ti.Mạc phía Xuân mùi hương phần thượng quá,Tuyền đài hữu hận thác khiên ti.

Trụy phấn tàn đưa ra thổ duy nhất doanh,Xuân mùi hương qui khứ, thảo thanh thanh !U hồn đáo để kim như tuý,Kỷ độ xuân phong xuy bất tinh !

 

Hoàng Xuân Hãn dịch thơ:

 

Đầy hồ tỏa nắng rực rỡ hoa sen;Sai fan xuống hái bỏ lên trên cúng dàng.Chớ trèo qua mộ Xuân Hương;Suối xoàn còn giận tơ vương lỡ làng.Sen tàn, phấn rữa mồ hoang;Xuân Hương sẽ khuất bên đàng cỏ xanh.U hồn say tít có tác dụng thinh.Gió xuân mấy độ thổi tình không hay!

 

(12) Sách giáo khoa hiện hành ko nêu được thời gian sống của hồ nước Xuân Hương mà chỉ nêu năm sinh, năm mất của hồ nước Phi Diễn (1704-?) và Hồ Sĩ Danh (1706-1793); 1 trong các hai người ngờ vực là thân sinh của hồ Xuân Hương.

 

*

 

Ngôi công ty Tổng Cóc, khu vực Hồ Xuân Hương vẫn sống và đề thơ, bây giờ ông Kiều Phú vẫn ở

(Sơn Dương, Lâm Thao, Phú Thọ).

 

“…Tổng Cóc quen thân phụ con hồ nước Xuân hương khi cùng đi thi Hương. Chằng đọc cơ duyên nắm nào, cầm cố Đồ đầu xứ người tỉnh nghệ an đã dắt con gái về thôn Sơn Dương (Phú Thọ) dạy học. Cô nàng ấy là hồ Xuân hương (…) Ở Tứ Xã hiện nay nay, bà nhỏ còn giữ được rất nhiều kỉ vật của Tổng Cóc – hồ nước Xuân Hương: mái ấm gia đình anh Bùi Văn Thắng đang nắm giữ đôi lục bình bằng gỗ mít, che sơn then có khắc chữ Hán. Tương truyền lúc còn ái ân mặn nồng, Tổng Cóc đang yêu cầu Hồ Xuân mùi hương đề thơ lưu lại bút. Đôi lộc bình vốn được để trên bàn thờ công ty Tổng Cóc, sau này kinh tế sa sút, sẽ phải buôn bán đi … bí quyết nhà anh chiến hạ một cánh đồng, khu nhà ở lớn, làm cho toàn được làm bằng gỗ quí, lợp ngói âm dương của mái ấm gia đình Tổng Cóc vẫn được mái ấm gia đình ông giáo Kiều Phú trân trọng duy trì gìn. Ngôi nhà được làm cầu kì tới mức, đến mức cái bậu cửa ra vào cũng được chạm lưỡng long chầu nguyệt (…) thay bà thân sinh ra ông Phú hơn 100 tuổi vẫn nhớ không hề ít chuyện do phụ huynh kể lại liên quan đến hồ nước Xuân Hương, cũng tương tự sự tích ngôi nhà cổ của Tổng Cóc. Hiện, bên trên bức vách được làm bằng gỗ mít phiến dày trong nhà, còn đông đảo dòng chữ được kể là của bao gồm Hồ Xuân mùi hương đề : “Thảo lai băng ngọc kính/ Xuân tận hóa công hương; Độc bởi đan quế thượng/ Hảo phóng bích hoa hương”… Qua thời gian, vì nhiều công ty quản lí địa phương, bên nghiên cứu, người thăm quan đã khiêng cả bức vách gỗ ra nhằm bôi thuốc hiện màu vào nhằm in rập hầu như nét chữ quí; trải qua không ít mùa nước ngập, mẫu chữ đang mờ đi siêu nhiều.

 

*

 

Cụ Dương Văn Thâm

 

 (15) Nguyễn Hữu Nhàn: công ty văn có tương đối nhiều nghiên cứu về văn hóa dân gian Phú Thọ.

(16) trong đó đứng đầu team có người lớn tuổi Xứ Cơ (đỗ đầu xứ), thế Cả Chấn, thế Bá Lạc, cố gắng Đồ Tạo, chũm Đồ Quán, cư Tống Thuần (tổng sự), ông Lê Văn Tiềm (nay đã gần trăm tuổi, nhất là cụ Dương Văn Thâm. (Theo Đinh Vũ; https://www.baophutho.org.vn)(17) Lịch triều tạp kỷ : Nguyễn quang quẻ Thành tất cả tiếng là thần đồng, 24 tuổi thi đỗ Tiến sĩ xuất thân năm Canh Thân đời Lê, niên hiệu thiết yếu Hòa (1680). Ông có tác dụng quan trong triều, giữ lại chứcThiêm đô ngự sử; nay còn bia số 80 ở văn miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội.

(18) Nguyễn Hữu Tiến trong Giai Nhân Di Mặc có viết: “ hồ Xuân mùi hương mặt khá rỗ hoa, domain authority hơi ngăm đen, không rất đẹp mà tất cả duyên thầm…“. Những chi tiết này băn khoăn Đông Châu đã địa thế căn cứ vào đâu (?).

Riêng Ngô tất Tố trong truyện dã sử trong rừng Nho thì cho rằng nhan nhan sắc Xuân Hương thời gian ở Thăng Long đã làm cho nhiều Nho sinh đề nghị mê mẩn: “…cái mẫu mã yểu điệu, chiếc dung nhan đáng yêu của Xuân hương lại làm cho lòng đấng mày râu nóng như lửa chất…”

(19) Theo Phạm Ngọc Dương; https://antg.cand.com.vn : Con cháu mẫu họ Nguyễn Bình đã tìm kiếm được mộ nuốm Tổng Cóc cùng đang trình dự án, xây cất xây dựng với Sở văn hóa – tin tức và thể dục tỉnh Phú thọ để tạo ra mộ cụ, chấm dứt trước thời gian ra mắt cuộc hội thảo: “Tổng Cóc – hồ Xuân Hương”, do Viện Nghiên cứu, bảo đảm và phân phát huy văn hóa dân tộc dự trù chủ trì và tổ chức triển khai tại Tứ làng (Phú Thọ) vào thời điểm cuối năm 2008.

(20) Hoàng Xuân Hãn; Thiên tình sử hồ Xuân Hương; NXB Văn học 1995; trang 270

(21) Theo ông vua Xuân Hãn thì bài bác thơ Khóc ông phủ Vĩnh-tường có thể là ngụy tác vì trần Phúc Hiển chết năm 1819, lúc bấy giờ chưa tồn tại tên “Phủ Vĩnh Tường” (đến 1822, bao phủ Tam-Đái mới đổi tên thành tủ Vĩnh-tường).

* Có ý kiến cho rằng: è Phúc Hiển bị kêt tội tham nhũng cùng xử tử hình nhưng thật sự là do Lê Chất, Lê Văn phê duyệt diệt bầy của Nguyễn Văn Thành, Đặng trần Thường. Hiệp Trấn Sơn nam giới Thượng trằn Ngọc quán cũng tự sát chết.

(22) Vũ Trung tùy bút.(Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến dịch, NXB. Văn hóa – 1960).

(23) GS.Kiều Thu Hoạch; Thơ Nôm hồ Xuân hương – Từ ánh mắt văn phiên bản học (Tạp chí Nghiên cứu giúp Văn học số 9/2007) có cho thấy đã kiếm được trong kho sách của Viện Hán-Nôm cuốnĐăng khoa lục sưu giảng của è Tiến (ký hiệu A.224) bao gồm chép một bài bác thơ Nôm kèm lời dẫn chữ hán như sau: “Hà Nội tỉnh, cô gái tử Xuân hương thơm hành lộ thất túc, thường lộ, tự vịnh” (Cô Xuân mùi hương ở tỉnh Hà Nội, đi mặt đường sẩy chân bửa tốc váy, từ vịnh thơ):

 

Vén đám mây lên tỏ mặt trời

Lác coi từng đám rõ từng nơi

Giang sơn ở đâu đó nhô đầu dậy

Hoa cỏ quen tương đối mỉm miệng cười

 

Ông è cổ Thanh Mại rất thích thú với bài thơ này với nhận xét: “Bài thơ tấp nập thật, ma quái quỷ thật, hồ nước Xuân mùi hương thật!”

(24) Gs.Kiều Thu Hoạch; Thơ Nôm hồ Xuân hương thơm – Từ ánh mắt văn bạn dạng học (Tạp chí Nghiên cứu vớt Văn học số 9/2007) mang lại rằng: …cho mang đến hiện tại, dù đã mất mát ít nhiều, văn bạn dạng thơ Nôm hồ Xuân mùi hương trong kho sách Hán Nôm cũng còn được 3 phiên bản khắc ván in với nhiều bạn dạng chép tay, tổng số khoảng xấp xỉ 20 văn bản Nôm rất có thể làm cơ sở tứ liệu cho việc tuyển chọn thơ Nôm hồ nước Xuân Hương.