This entry was posted on mon Mười Một 23, 2020, in kế hoạch sử Việt Nam and tagged kho bãi cọc sông bạch đằng. Bookmark the permalink.3 bình luận

*

Nguyễn Triệu Đồng

Trước hết, theo sử sách lịch sử và bốn liệu văn chương nói tới trận Bạch Đằng 1288, ai ai cũng nói là bên trên sông Bạch Đằng, chứ không cần nói là bên trên sông Đá Bạc. Nhưng cũng rất có thể thời đó chưa có tên sông Đá Bạc, và cái sông Bạch Đằng ban đầu từ đầu sông Đá bạc đãi hiện nay!

Trương Hán hết sức ( ? – 1354) đã sử dụng thuyền bé dại để đi từ Thăng Long cho Bạch Đằng, cùng kể lại chuyến hành trình trong phú Bạch Đằng <4>:

Qua cửa ngõ Đại Than, ngược bến Đông Triều:

Đến sông Bạch Đằng, nổi trôi mặc chèo.

Bạn đang xem: Bãi cọc trên sông bạch đằng

Lớp lớp sóng kình muôn dặm,

Xanh xanh đuôi bệnh trĩ nội trĩ ngoại một màu.

Nước trời một sắc: cảnh quan ba thu.

Qua sự biểu đạt này, ta thấy Trương Hán cực kỳ đã theo sông Đuống (cửa Đại Than làm việc Thăng Long là chỗ 1 phần nước sông Hồng rã vào sông Đuống) đi cho Bình Than sinh hoạt Lục Đầu Giang (Hinh 1), rồi theo sông kinh Thầy, Đá Vách, Đá Bạc, để đến chỗ sông Bạch Đằng chuyển làn 90°, thay đổi từ Tây Đông quý phái Bắc Nam: vì chỉ còn điểm chú ý này, với lòng sông rất rộng lớn (khoảng 800 m) với chảy thẳng rất xa (khoảng 8000 m), ta bắt đầu thấy ‘sóng kình muôn dặm’ và con đường nước trời khó riêng biệt ‘nước trời một sắc’. Còn ngơi nghỉ đầu sông Đá Bạc, chiều rộng chỉ khoảng 150 m, mẫu chẩy lại quanh co, đề nghị chắc không có ‘sóng kình muôn dặm’ và ‘nước trời một sắc’!

Về vị trí bến bãi Cọc.

 Theo phiên bản đồ mặt hàng hải (Hình 2), và bạn dạng dồ chiều sâu sông Bạch Đằng, được chế tạo từ bản đồ mặt hàng hải (Hình 3), tôi rộp đoán bến bãi Cọc làm việc bờ trái sông Bạch Đằng, chổ bao gồm độ sâu mức độ vừa phải là 5m. Xuôi dòng, từ bãi Cọc cho cửa sông Chanh là một km. Từ bãi Cọc, quan sát sang bờ đề xuất là cửa sông Giá. Đại khái, trên một đoạn Bạch Đằng tung thẳng lâu năm 4 km trước cửa ngõ sông Giá, lòng sông phân chia đôi: bờ phải là một trong hố sâu 10 m, bờ trái là một trong dải sâu khoảng 5 m. Vị rất khó khăn đóng cọc làm việc chiều sâu 10 m, nên bãi cọc chỉ có thể ở bờ trái, nơi bao gồm chiều sâu 5 m. Cọc nhiều năm 4 m, cao 3,5 m kể từ đáy sông (hình 4), và bao gồm đỉnh cọc ở bên dưới mặt nước tất cả khi nước ròng. Một bãi cọc ngầm do vậy đủ sức cản lại loại thuyền có tầm nước (mớn nước) 2m. Ngoài ra, tất cả một bãi cọc ngầm nhỏ dại hơn, ở cửa ngõ sông Chanh, để khóa hẳn cửa ngõ sông này (bãi cọc này gần vị trí di tích lịch sử Yên Giang). Trên một vài ba chỗ, đầu cọc hơi nhô khỏi khía cạnh nước, thì Vương mang đến ‘phủ cỏ lên trên’ để bịt dấu khỏi tai mắt quân địch.

Chiều dài theo đường thủy trường đoản cú Vạn Kiếp mang đến cửa sông Bạch Đằng nghỉ ngơi Vịnh Hạ Long là 90 km. Với vận tốc trung bình xuôi dòng 10km/giờ, đoàn con thuyền sẽ chỉ mất 9 giờ để ra mang đến biển. Ô Mã Nhi rất thân quen với tuyến phố này: lần đầu bởi đã dẫn thủy quân đi ngược dòng vào tháng 12 năm 1287 nhằm tập hợp với cánh quân của thoát Hoan nghỉ ngơi Vạn Kiếp. Lần kia quân Mông vẫn trong thế thắng, vì đã phá vỡ được chiến hàm chặn con đường của nai lưng Khánh Dư ngơi nghỉ Vân Đồn. Các lần sau Ô Mã Nhi lại theo mặt đường này để ra vịnh Hạ Long kiếm tìm kiếm đoàn thuyền vận lương của Trương Văn Hổ. Không tìm kiếm được Trương Văn Hổ, khi trở về, Ô Mã Nhi đã đánh phá đồn trại của quân ta ở yên Hưng (bờ trái sông Bạch Đằng) để cướp lương thực. đề nghị lái thuyền Mông Cổ biết rõ là khi xuôi dòng thì cho đến khoảng giữa cửa ngõ sông giá chỉ (bên bờ phải) và cửa sông Chanh (bên bờ trái), thì đề nghị cho thuyền dạt quý phái bờ phải để tránh Ghềnh Cốc.

Tôi phân tích và lý giải như sau sự hiện diện của kho bãi cọc sinh hoạt xă Liên Khê, đầu sông Đá Bạc.

Thủy binh Mông Cổ ở thời điểm vào đầu tháng 4 năm 1288 là một trong những lực lượng hùng mạnh, với mức 400 chiến thuyền, mỗi thuyền chở khoảng 110 chiến binh. Để chặn đánh đoàn thuyền này bên trên sông, thủy quân của ta không được mạnh. độc nhất vô nhị là trên sông rộng lớn như sông Bạch Đằng (rộng 800 m), trên đó 25 thuyền rất có thể dàn sản phẩm ngang, và có sức công phá của một tập thể. Cần phải chặn đánh ở đoạn sông hẹp, như làm việc đầu sông Đá bạc tình (rộng 200m) để cung nỏ bộ binh trên bờ có thể bắn tới thuyền địch. Planer này vững chắc đã bị loại bỏ sau vài ba sửa biên soạn ban đầu, vì nguyên nhân sau: vị trí mai phục của ta gần địa thế căn cứ Vạn Kiếp (43 km bởi đường thủy hay bởi đường bộ, dọc theo bờ bắc những sông kinh Thày với Đá Vách), buộc phải dễ bị phát hiện. Rộng nữa, nếu cùng ngày đó, bay Hoan cũng rút cỗ binh về phía Lạng Sơn, thì vẫn đi không xa, nên rất có thể trở lại thâm nhập trận đánh.

Như vậy, kho bãi cọc Liên Khê nằm trong một kế hoạch chặn đánh đoàn thuyền Mông Nguyên sinh sống ngay đầu sông Đá Bạc. Bởi những lý do đã nêu, quân ta đã đào thải kế hoạch này, để lựa chọn trận địa phục kích và bãi cọc bên trên sông Bạch Đằng.

Sáng mau chóng ngày 09/04, thoát Hoan cùng bộ binh và kỵ binh tránh căn cứ dịch chuyển về phía Bắc, với tốc độ 5 km/giờ.

Cùng lúc, Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp cùng đoàn 400 phi thuyền chở khoảng chừng 45.000 binh lực xuống thuyền với xuôi loại theo sông ghê Thày, sông Đá Vách để đến sông Đá Bạc, với vận tốc 10 km/giờ. Bên trên bờ Bắc có một toán kỵ binh hộ tống để phòng quân ta phục kích. Toán kỵ binh sẽ xuống thuyền lúc đoàn thuyền mang đến sông Đá Bạc.

2.5 tiếng sau, thuyền tiên phong đang đi tới đầu sông Đá Vách. Cánh quân bộ binh của bay Hoan đã đi được 13 km.

Sông Đá Vách bao gồm chiều rộng lớn 50 m. Nên có thể có 3 thuyền đi hàng ngang. Nên chắc vẫn có một trong những phần của hạm đội tiếp tục xuôi gớm Thày khoảng tầm 9 km, nhằm quay trái bên trên một nhánh sông nhỏ tuổi (rộng 50 m) nhắm tới Đá bạc đãi (coi hình 7).

Đến sông Đá Bạc, 5 tiếng sau cơ hội rời doanh trại, toàn cục 400 chiến thuyền Mông Cổ đã có được tập trung. Ô Mã Nhi ung dung tiếp tục hành trình.

Ðương khi :

Muôn team thuyền bày, rừng cờ phấp phới,

Hùng hổ sáu quân, giáo gươm sáng chói.

Thắng bại chửa phân, nam bắc lũy đối.

(Trương Hán Siêu)

Một tiếng sau, đoàn thuyền đi mang đến cuối sông Đá Bạc. Bên bờ trái loang loáng những dòng chảy đưa nước tự vùng Đông Triều vào sông Bạch Đằng, bên bờ cần đã thấy nhấp nhô hàng núi Tràng Kênh, bao phủ xanh cây rừng:

Chạm mây gươm giáo, xanh von vót

Sóng bạc tình khi đầy lại thời điểm vơi.

Mưa tạnh hoa phô quà mặt đất,

Sương lùa thông réo tiếng vang trời.

(Trần Minh Tông)<5>

Đột nhiên, một trong những thuyền Đại Việt ẩn núp từ bờ trái mở ra và dàn trận để ngăn đường quân Nguyên. Quân Nguyện Mông vẫn mấy tháng nay truy tìm quân Việt mà không có kết quả, nay phải tấm tức rút về do cạn lương thực. Yêu cầu càng hăm hở xông trận. Một trận lếu láo chiến vang rượu cồn cả vùng sông nước: tiếng la hét của ba quân thân tên bay vi vút. Với cả tiếng nổ chát chúa của lựu đạn (năm 1281, quân Mông đã sử dụng vũ khí này khi xâm lăng Nhật bạn dạng – Hình 6). Thuyền Việt số ít, bị bao vây tứ phía, đã nên lùi dần và cuối cùng tháo chạy. Quân Mông say men chiến thắng, Ô Mã Nhi đã sai khiến toàn hạm đội truy kích. Lúc đó thủy triều đã bước đầu rút, thuyền Việt gấp rút mất dạng sau khúc sông quanh. Thuyền Mông lao theo, với vượt qua khúc sông xung quanh ….

Tiếng pháo lệnh thốt nhiên nổ rền hai bờ sông. Mặt bờ đề xuất thuyền Việt đẩy bè lửa nuốm áp vào hông thuyền Mông Cổ. Còn mặt bờ trái, mưa tên rơi xuống mọi thuyền Mông Cổ hiện nay đang bị dạt gần bờ. Quân Mông Cổ dạn dày trận mạc cũng biết hôm nay mới là dịp quyết chiến:

Ánh nhật nguyệt chừ bắt buộc mờ:

khung trời đất chừ chuẩn bị hoại..

(Trương Hán Siêu)

Qua một lúc bất ngờ hoảng loạn, quân Mông Cổ đã thắt chặt và chấn chỉnh được mặt hàng ngũ: trước hết vì chưng số thuyền chiến Đại Việt cùng khuôn khổ vớI thuyền Mông Cổ khôn xiết ít, số thuyền nhỏ hơn, thấp hơn thì nhiều mà lại lại dễ phòng đỡ vì chưng là mục tiêu thuận lợi cho mũi tên, ngọn lao, lựu đạn từ bên trên cao phóng xuống. Nơi này sông lại vừa rộng, vừa chảy thẳng buộc phải thuyền Nguyên Mông dễ bố trí để vừa đánh vừa rút: bên cánh buộc phải thì chống đỡ các thuyền béo nhỏ, bẻ lửa của Đại Việt, còn bên cánh trái thì chỉ cần giữ thuyền đủ ngoài khơi để tránh phần đa mũi tên bắn từ bờ. Vừa tấn công vừa rút, lại nhờ triều xuống nước chảy xiết, chẳng mấy chốc thuyền phe Bắc, phe Nam đã trôi 4 km từ khúc sông quanh cho cửa sông giá (coi hình 8).

Lái thuyền Mông Cổ thấy cửa ngõ sông giá thì chuẩn bị tạt sang trọng bờ phải, để tránh Ghềnh cốc trước mặt. Thì đột nhiên nghe tiếng cọt kẹt bên dưới nước: thuyền của họ như bao gồm bàn tay vô hình níu kéo lại, nhấp lên xuống lư nghiêng ngả và không điều khiển và tinh chỉnh nổi. Phần đông thuyền vùng phía đằng sau theo đà đâm vào các chiếc đang luân chuyển ngang phía trước. Giờ la hét hoảng loạn vang lên trên sông rộng.

Xem thêm: Confucianisms For A Changing World Cultural Order, Nho Giáo Là Gì

Trương Hán khôn xiết đã tìm gặp các bô lão sinh sống ngơi nghỉ ven sông :

Bên sông những bô lão, hỏi ý ta sở cầu.

Có kẻ gậy lê chống trước, tất cả người thuyền nhẹ bơi sau.

Vái ta nhưng mà thưa rằng :

Đây là chiến địa buổi Trùng Hưng, nhị Thánh bắt Ô Mã;

Cũng là bãi đất xưa, thuở trước Ngô Chúa phá Hoằng Thao

Bạch Đằng Giang Phú không nói tới bãi cọc.

Giữa lúc địch đang bối rối tìm bí quyết tháo gỡ thuyền vướng mắc, thì thuyền nhỏ quân ta đang áp gần kề thuyền địch : quân ta khiêu vũ lên sàn thuyền địch. Một số thuyền địch từ vùng sau tìm mặt đường lẩn trốn bằng phương pháp men theo bờ trái và chạy vào sông Chanh, thì cũng trở nên vướng mắc vào bãi cọc ở cửa ngõ sông này.

Trên sông Bạch Đằng, một trận láo lếu chiến tàn khốc. Huyết quân ta, máu quân thù đổ xuông. Chan hòa một vùng rộng sông nước.

Non sông kim cổ nhì lần dậy,

Hồ Việt hơn thua, một thoáng thôi.

Chan chúa cái sông, ngầu nhẵn xế,

Ngỡ là ngày tiết giặc hãy còn tươi

(Trần Minh Tông)

Và :

Đằng Giang từ cổ huyết vì hồng

(Giang Văn Minh)<6>

Sử viết : Hai vua rước quân tiếp đến, tung quân tấn công lớn, quân Nguyên bị tiêu diệt duối các không nói xiết, nước sông do thế đỏ ngầu cả. Ta bắt được 400 cái thuyền. Đỗ Hành bắt được Ô Mã Nhi với Tích Lệ Cơ dơ lên Thượng Hoàng. Thượng Hoàng sai dẫn lên thuyền ngự, cùng ngồi rỉ tai với chúng và uống rượu vui vẻ.<7>

Lời kết.

Hai nâm sau thắng lợi Bạch Đằng, (năm 1290, Canh Dần), sách sử còn ghi <7>:

« Đói to. 3 thăng gạo giá 1 quan lại tiền, dân không ít người bán ruộng đất, và cung cấp con trai phụ nữ làm nô tỳ mang đến người, mỗi người giá 1 quan lại tiền.

Xuống chiếu phát thóc công chẩn cấp cho dân nghèo với miễn thuế nhân đinh. »

Năm sau 1291 (Tân Mão) sử lại ghi : « Năm này lại đói to. Ngoài đường nhiều tín đồ chết đói »

Năm sau 1292 (Nhâm Thìn) sử ghi : » Xuống chiếu rằng những người mua dân lương thiện có tác dụng nô tỳ thì nên cho chuộc lại ; ruộng đất, bên cửa không áp theo luật này. Bởi là nàn đói hai năm Canh Dần và Tân Mão, không ít người dân chết. »

Như vậy trong nhì năm tiếp tục 1290, 1291 gồm đói to. Năm đầu tiên thì còn thấy nói phân phát chẩn cùng với gạo công. Năm lắp thêm hai thì không tồn tại việc vạc chẩn, chắc vì kho công đã rỗng. Nhiều người dân đã phải bán ruộng, buôn bán con.

Mãi mang lại năm 1292, mới có dấu hiệu hồi sinh. Con đă buôn bán đi có thể được chuộc lại (nhưng ruộng nhà thì không).

Khi hiểu sử, thường thì trước khi thấy ghi ‘đói to’, ta thấy ghi ‘nước to, tan vỡ tràn…’ tốt ’hạn hán, đại hạn’. Nhưng từ sau trận Bạch Đằng 1288 đến 1292, ko thấy ghi những thiên tai trên. Phải tôi nghĩ lý do là vị lúc đó ruộng vườn, nương rẫy sẽ thiếu vắng tanh bàn tay chuyên cần của người nông dân.

Bờ vệ sinh xào xạc : bến lách đìu hiu.

Sông chìm giáo gẫy: đống đầy xương khô.

ai oán vì cảnh thảm: đứng yên ổn giờ lâu.

mến nỗi nhân vật đâu vắng ngắt tá,

mà lúc bấy giờ dấu lốt luống còn lưu.

(Trương Hán Siêu)

Và 12 năm tiếp theo trận Bạch Đằng, năm 1300, khi vua trằn Anh Tông mang lại thăm Đại Vương trần Quốc Tuấn trên giường bệnh dịch và hỏi kế sách trường hợp chẳng may giặc phương Bắc lại sang trọng xâm lược, thì lời căn dặn ở đầu cuối của vương là:

…. Vả lại, nên tự thời gian bình, thì khoan thư mức độ dân, để gia công kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách duy trì nước vậy

Tài liệu tham khảo

1> lịch sử vẻ vang Việt Nam, Ủy Ban Khao học Xã Hội, NXBKHXH, thủ đô 1971. Tập I, trg 210

<2> archaeology.jp/sites/2012/takashima.htm

<3> The Design và Recreation of a 17th Century Taiwanese Junk: A Preliminary Report. Jeng-Horn Cheng. Department of Systems và Naval Mechatronic Engineering, National Cheng Kung University, Tainan 70101, Taiwan

<4> Bạch Đằng Giang Phú. Trương Hán Siêu. Thơ Văn Lý Trần, NXBKHXH, Hà Nội, 1989. Tập II, trg 737. Thơ chữ Hán, bạn dạng dịch của Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến cùng Bùi Văn Nguyên.

<5> Bạch Đằng Giang. è cổ Minh Tông. Thơ Văn Lý Trần, NXBKHXH, Hà Nội,1989. Tập II, trg 797. Thơ chữ Hán, bản dịch Đoàn Phượng Bình-Nam Trân.

<6> Giang Văn Minh. Năm 1637, bên dưới thời vua Lê Thần Tông, Giang đương đại được cử làm chánh sứ thanh lịch Tàu. Năm 1639, vào một lễ tiếp kiến, vua Minh ra câu đối sau đến Giang Văn Minh:

Đồng trụ chí kim đài dĩ lục’. Giang cao nhã đã đáp lại bởi câu: ‘Đằng Giang từ bỏ cổ huyết do hồng’. Vua Minh nổi giận, ra lệnh cạnh bên hại sứ thần, bỏ mặc luật lệ bang giao.

<7> Đại Việt Sử ký Toàn Thư. Viện công nghệ Xã Hội Việt Nam. NXBKHXH, Hà Nội, 1993. Tập II, trg 62 với 67.

Số liệu địa hình, thủy văn.

Thủy triều nghỉ ngơi Hòn lốt (20°41’N, 106°49’ E). Tổng viên Khí Tượng Thủy Văn, Bảng Thủy Triều 2001. NXB Thống Kê. Tp hà nội 1999.Địa hình đo dạc bởi vì chương trình SRTM 2000, cùng lấy từ bỏ trang web:

http://dwtkns.com/srtm30m/