Bá đa lộc

     
GH toàn nước Giáo Phận Chủng Viện thông tin Suy Niệm Thời Sự Thượng Hội Đồng Phụng Vụ Đức Tin Mục Vụ Đời Tu Sứ Vụ truyền thông Vatican không giống tư Liệu khác

*

GIÁM MỤC BÁ ĐA LỘC: MỘT nhỏ NGƯỜIKHÔNG DI CHUYỂN và MỘT GUỒNG MÁY ĐANG CHUYỂN ĐỘNG

Khổng Thành Ngọc

Đức thân phụ Bá Đa Lộclà một khuôn mặt nổi bật của Giáo hội tại vn thế kỷ 18. Ngài là vị Đại diệnTông tòa sản phẩm bảy của giáo phận Đàng Trong. Những Giám mục Đại diện Tông tòa tiềnnhiệm gồm:

1. Đức phụ vương PierreLambert de la Motte, M.E.P.

Bạn đang xem: Bá đa lộc

<1>(1659 - 1669)

2. Đức chaGuillaume Mahot, M.E.P. (1680 - 1684)

3. Đức chaFrançois Perez (1687 - 1728)

4. Đức chaAlexandre de Alexandris, B. (1728 - 1738)

5. Đức chaArnaud-François Lefèbvre, M.E.P. (1741 - 1760

6. Đức chaGuillaume Piguel, M.E.P. (1762 - 1771).

Đức thân phụ Bá Đa Lộclà Đại diện Tông tòa Đàng Trong từ thời điểm năm 1771 cho năm 1799, khi đang có mặt tạiQuy Nhơn, bên cạnh Chúa Nguyễn Phúc Ánh, vào chiến dịch vày quân của Chúa Nguyễntiến hành, nhằm mục đích tấn công thành Chà Bàn (Quy Nhơn) củaquân Tây Sơn, đời vua quang Toản, tức Cảnh Thịnh (1793 - 1802).

Bài viết này nhưmột share hướng mang lại việc chuẩn bị kỷ niệm 60 năm thành lập và hoạt động hàng giáo phẩm ViệtNam (1960-2020), qua bài toán ôn lại lịch sử vẻ vang với một nhân đồ đã có ấn tượng ấn trongthế kỷ 18: Đức phụ vương Pigneau de Béhaine (Bá Đa Lộc), tức Giám mục Adran. Việc ‘ôncố’ này xin được số lượng giới hạn trong phạm vi nói lại vài điều hành trạng và cảm nhậnvề hai bài văn tế của chúa Nguyễn Phúc Ánh với thái tử Cảnh vào tang lễ Đứccha Bá Đa Lộc tại tp sài thành năm 1799.

PIGNEAU DEBÉHAINE – BÁ ĐA LỘC

Ngài học tập chủng việnở quê nhà, rồi chủng viện ở trong Hội Thừa sai Paris (M.E.P.). Năm 24 tuổi(1765), ngài chịu chức linh mục, và ngay sau đó, khởi hành sang Đàng trong (tứcmiền phái mạnh Việt Nam, tự sông Gianh, Quảng Bình, trở vào) truyền giáo, không chogia đình tuyệt biết, chỉ viết thư báo cho bố mẹ biết mình đã lên tàu vào tháng9-1765, rời Lorient (hải cảng ở tây nam nước Pháp), quý phái Việt Nam.

Tới Đàng Trongvào tháng bố 1767, ngài được chỉ định làm giáo sư, rồi mấy tuần sau, làm cho giám đốcChủng viện Hòn Đất sinh hoạt Hà Tiên.

Đầu năm 1770, dotình hình trên Hà Tiên bất ổn, thân phụ Bá Đa Lộc được lệnh đưa Chủng viện Hòn Đấtsang Pondichery (Ấn Độ).

Có thể nắm tắt cuộcđời vận động truyền giáo của ngài qua các giai đoạn:

- người đứng đầu Chủngviện Hòn Đất (1766 - 1770)

- lâm thời lánh nghỉ ngơi Ấn Độ,Cao Miên, chờ thời cơ trở về Đàng Trong. Trên Ấn Độ, dìm được bổ nhiệm làm giámmục, Đại diện Tông tòa giáo phận Đàng trong (1771 - 1778)

- từ bỏ Ấn Độ về đếnViệt Nam, trú trú tại Tân Triều (Biên Hòa), thực hiện sứ vụ Đại diện Tông tòa, đặcbiệt việc làm truyền giáo tại giáo phận Đàng trong (1778 - 1782)

- giúp chúa NguyễnPhúc Ánh vào công cuộc kháng nhà Tây Sơn: đưa thái tử Cảnh, đàn ông trưởng củachúa Nguyễn Phúc Ánh thanh lịch Pháp cầu viện; thay mặt đại diện Nguyễn Ánh ký kết hiệp ướcVersailles (1787) với triều đình Pháp; sau đó giúp chúa Nguyễn xây dựng lực lượng,chuẩn bị đánh quân Tây sơn (1783 - 1789)

- sát cánh vớichúa Nguyễn Phúc Ánh trong việc làm khai sinh cơ thứ nhà Nguyễn cho tới khi quađời (1789 - 1799).

Như vậy, ko kể việccai quản ngại giáo phận, Đức cha Bá Đa Lộc đã góp công rất lớn trong việc giúp chúaNguyễn phản công Tây Sơn, giành khu đất đai, và sau thời điểm ngài qua đời, Nguyễn PhúcÁnh đã thu giang sơn về một mối vào thời điểm năm 1802, sau khi xâm lăng Thăng Long.

Vì thế, trong cả batháng Đức cha Bá Đa Lộc lâm trọng bệnh, từ thời điểm tháng Bảy mang lại tháng Mười 1799, giữalúc quân chúa Nguyễn vây hãm thành Quy Nhơn, chúa Nguyễn Phúc Ánh với thái tử Cảnhhết lòng săn sóc. Hai người thường xuyên đến thăm viếng với tìm mọi biện pháp chữa trị.Và ngày 9 tháng Mười 1799, Đức cha qua đời, Nguyễn Phúc Ánh sẽ gửi một cỗ quantài được làm bằng gỗ quý nhằm tẩm liệm. Hôm sau, ngày 10-10, chúa Nguyễn đang truyền chuyển thihài của Đức phụ thân về tp sài gòn trên một dòng tàu chiến.

Khi về đến SàiGòn, thi hài Đức cha Bá Đa Lộc được quàn trên trụ sở Đại diện Tông tòa của ngàiđể giáo hữu và khách tới kính viếng. Hoàng thái tử Cảnh, bạn đã thụ huấn Đức cha,đã theo lễ nghĩa nho phong, mang lại dựng một ngôi nhà bên cạnh để thọ tang thầy.

Về tang lễ Đứccha Bá Đa Lộc, linh mục thừa không đúng Le Labousse thuật lại:

“Lễ táng được cử hành ngày 16 mon Mười Hai.Giáo hội cùng triều đình đang phối phù hợp với nhau để giãi tỏ những sự tôn trang đối vớiGiám mục Adran như vai vế của ngài xứng danh trong Giáo hội cùng trong vương quốc.Nhà vương vẫn giao mang đến hoàng tử con mình dẫn đầu đám tang. Fan ta cử sự từhai giờ đêm. Quan liêu tài, được phủ bằng tấm vóc long lanh và để trong chiếc khunghai tầng gồm 25 cây nến thắp sáng, đặt lên cái cáng dài đôi mươi bộ, vì chưng 80 ngườikhiêng, một phương du thêu chỉ vàng bao che lên vớ cả…

Một đám đông bạn trẻ Công giáo… tay núm nến, vớicác thầy giảng đáng yêu nhất của mỗi chúng ta đạo, theo cáng cùng kiệu. Toàn bộ độithị vệ của phòng vương có 12.000 người, đó là chưa tính đội thị vệ của hoàng tử,mang tranh bị và sắp đến thành hai hàng, tiên phong là cỗ đại bác. Một trăm hai mươi thớtvoi với phục dịch và quản tượng đi nhì bên. Trống kèn, giai điệu Việt và Miên,pháo thăng thiên, pháo hoa v.v. Không thiếu thốn thứ gì: hơn hai trăm lá cờ đủ cỡ,ngoài ra còn vô vàn đuốc với nến soi sáng cho đám đi bi thảm này; tối thiểu cũng khoảng40.000 người, đạo gia tô và ko Công giáo, theo xe tang. Nhà vương cũng cómặt với tất cả các quan ở trong nhiều bộ phận khác nhau; và điều lạ lùng nữa là cảthái hậu, hoàng tỷ, hoàng hậu, phi tần, những hoàng tử và toàn bộ các cung nữ giới đều chorằng so với một con bạn phi thường, nên bỏ tất cả mọi cơ chế lệ thông thường:tất cả phần đa đã đi đến tận nơi an táng.”<2>

Phần chiêu mộ của Đứccha đặt tại nơi trong tương lai gọi là Lăng cha Cả<3>. Trên biamộ đề chữ Hán, dịch là: “Năm Kỷ mùi hương tòng chinh ở bao phủ Quy Nhơn, ngày 11 thángChín<4> thìmất ở cửa Thị Nại, thọ 57 tuổi”.

Đặc biệt, trong lễan táng, có bài bác văn tế của chúa Nguyễn Phúc Ánh. Vào tuần bái tế tiếp theo,thái tử Cảnh cũng phát âm một bài văn tế. Cả hai bài đều vị Đặng Đức Siêu<5> soạnthảo. Đây là một trong những vinh dự lớn chúa Nguyễn dành cho Đức thân phụ Bá Đa Lộc,người được đơn vị vương phong tước Bi Nhu Quận Công<6>.

Bài văn tế Đứccha Bá Đa Lộc của chúa Nguyễn Phúc Ánh:

“NGƯỜI NƯỚC KHÁCMÀ DẠ LÒNG CHẲNG KHÁC”

Chúa Nguyễn PhúcÁnh đang viếng Đức cha Bá Đa Lộc với bài văn tế sau:

“Hỡi ơi! Người nước khác nhưng mà dạ lòng chẳng khác, công đất nước thẻ lụa đương cài; Ân nghĩa tròn mà báo đáp chưa tròn, con đường sống thác mau chóng chầy khó khăn liệu!

Êm giấc hoè, hồn kia thanh thanh; ghi nhớ ơn trước, sầu trên đây triều triệu!

Thủa ta bắt đầu quyền trao Nguyên soái, chúng ta tóc răngvui nghĩa sơ giao;Ngày ngươi vừa có tác dụng khách viễn phương, lòng kim cương đá phỉ nguyền tương chiếu.

Nghĩ thời điểm lưng bé bước ngặt, đình phái mạnh Vang, bầuTân Lữ, linh giác cho ngoài kẻ bạo tàn; Tưởng khi mặt ủ gan phiền, trời cầm cố quốc, bến Hậu Giang, tìm hỏi chẳng từ nơi hiểmyếu.

Cực mang lại nỗi thân phụ con ko giữ, giữ hộ gia nhi, traoquốc bảo, trời tây thiên muôn hộc ai hoài; May dựa vào đâu bên nước bắt đầu về, gửi ấu tử, mong lương bang, khu đất Đông phố một đoànvĩnh hiếu.

Công giáo chăm sóc mấy thu khẩn khẩn, phước ta nhiềugần sánh tam vương; Nghiệp tổ tông nghìn thuở miên miên, công gã góp ngõ toàn cửu miếu...

Đạo Tây vực một niềm riêng giữ, chẳng cậy ai quốctử hoàng tôn; Nạn nam giới bang trăm chước mưu lo, dựa nuốm sức mưu mầu chước diệu.

Nhà Thái học chia ngôi tây tịch, trải tín thànhđòi buổi huân đao; Dặm cô thành hộ giá chỉ đông cung, thêm khảng khái mấy lần thượng biểu.

Mưu tế quốc gớm luân dạ đỏ, từng giỏi liệu địchchia đồn; Phép sử dụng binh thao lược đôi mắt tường, đưa ra quản xông thương hiệu đạn pháo.

Chế hoả xa, bày trái phá, dẹp loài loạn tặc thủalong đong; Đoàn thiết tử, tán hoa ngân, giúp vận quốc gia khi thốn thiếu.

Ân nặng kia mười phần công của, trước sau trọnnghĩa tiên thi; Lẽ cùng ta ngàn thủa tôn vinh, đây đó phỉ nguyền hậu báo.

Mấy thu trấn biên thành Diên Khánh, tặc đảng đồnmất vía gớm hồn;Một trận sản phẩm hiểm địa Quy Nhơn, cố nhơn nhanh chóng phân bào phân tách áo.

Ôi! Núi Nhạc về thần; Trời Nam nhằm dấu.

Giọt đồng long ô yết dễ dàng đành; Luỵ lạp chúc sụt sùi khôn ráo!

Trăng tối đột nhiên ngờ nhan sắc, mở rèm đãi khách gia tân; Mây chiều nhìn tưởng phong nghi, thiết ỷ hy vọng người vắt lão.

Chữ “Đạo đồng sinh, dưỡng” chế tâm tang con chútđáp ân; Câu “Vinh cập một, tồn” khuyến mãi Thái phó ta đưa tình thảo.

Theo ý chúng tốt nghi lề nước ngoài quốc, cuộc tốngchung xác chứa hồn cầu; hết lòng thành rước lễ Trung Hoa, cơn tử biệt bài xích văn lễ điếu.

Trước sống vẫn suy tình bằng hữu, lòng thành lo sựnghiệp trung hưng;Nay thác rồi nhớ nghĩa quân thần, linh xin giúp cơ đồ tái tạo.

Hỡi ơi! yêu đương thay! Hỡi ơi! tiếc thay”<7>

Được chúa NguyễnPhúc Ánh ủy thác, Đặng Đức vô cùng viết bài văn tế trên.

Văn tế là 1 trong thểvăn xưa, phát âm trong tang lễ, nói lại công đức và đãi đằng lòng thương tiếc đối vớingười vẫn khuất. Sử dụng vẻ ngoài Đường phú, bài bác văn tế Đức cha Bá Đa Lộc củachúa Nguyễn Phúc Ánh, vị Đặng Đức khôn xiết chấp bút, đã diễn tả mối thâm nám tình giữaĐức cha Bá Đa Lộc và chúa Nguyễn Phúc Ánh, cũng tương tự lòng biết ơn của phòng vươngđối cùng với vị giám mục.

Mở đầu bài văn tế,phần Lung khởi, Nguyễn Phúc Ánh bày tỏmối quan hệ nam nữ giữa công ty vương với vị giám mục thừa cố. Một mối đối sánh đầy “ânnghĩa” mà bạn còn sống phân biệt mình chưa báo ân đủ so với người vừa khuất:“ân nghĩa tròn mà báo đáp chưa tròn”.Đáng chú ý, bậc ân nhân cơ lại là tín đồ nước ngoài, không cùng nòi giống, vậymà, tấm thịnh tình so với nhà vương thật to lao, hết sức thịnh tình: “Người nước khác mà dạ lòng chẳng khác”.

Giữa thời điểm tiễn biệtvị đại ân nhân, chúa Nguyễn Ánh bổi hổi nhớ lại hơn 20 năm mối tương giao vớibiết bao tình nghĩa. Thật là một trong những chặng đường chồng chất nguy nan, gồm khi bắt nạt dọađến tính mạng.

Chặng đường đó khởisự từ năm 1776, lúc Đức phụ vương Bá Đa Lộc đã tá túc sống Cao Miên, chờ thời cơ vào ViệtNam, đã che chắn và cứu vãn mạng chúa Nguyễn Ánh hiện nay đang bị quân Tây sơn dồn vào vậy đườngcùng. Linh mục thừa sai Louvet thuật lại vào quyển “Tiểu sử Đức phụ vương Pigneau” (1896):

“Lúc quân Tây Sơn, nhờ vào nội phản, bắt được Huệvương xấu số đang trốn ngơi nghỉ làng Cao Giang, ngay sát Long Xuyên, họ có nhu cầu bủa lưới bắttất cả các mái ấm gia đình hoàng tộc cùng một lúc, trong số đó có Nguyễn Ánh, là fan từkhi phụ vương mất vẫn sinh sống trong cung như một đơn vị tù sơn son thiếp vàng. Nguyễn Ánhlúc đó mới 17 tuổi, sau thời điểm Huệ vương vãi mất, là thay mặt duy nhất ở trong phòng Nguyễnvà được quyền tổ sư để lại cho cai trị trên xứ Đàng Trong. Đức giám mục Adranlà người có lẽ rằng đã chú ý tới Nguyễn Ánh trước với ở cách đó không xa, đã sinh sản dịpcho ông thoát ra khỏi tay của kẻ thù và góp ông trốn một thời gian trong bên mìnhở Cao Miên. Hôm nay chưa đề nghị là lúc mang ông lên ngôi cơ mà là giúp ông thoát chết.sau khi trốn một mon trong nhà của vị giám mục, Nguyễn Ánh thuộc với bà mẹ và mộtvài thủ hạ cho tới một đảo hoang vắng vào vịnh Thái Lan. Lúc này vào khoảng tầm tháng11-1776, người ta nói theo một cách khác là cục bộ Đàng vào đã phía trong tay Tây Sơn”<8>.

Như vậy, ân nghĩađầu tiên của Đức phụ thân Bá Đa Lộc giành riêng cho Nguyễn Ánh là công cứu vãn mạng. Vì chưng đó, nhàvương chẳng thể không nhắc đến cùng với rất nhiều ân sâu nghĩa dày tiếp đó:

“Nghĩ dịp lưng gầy bước ngặt, đình phái nam Vang,bầu Tân Lữ, nhận thấy cho khỏi kẻ bạo tàn; Tưởng khi mặt ủ gan phiền, trời nắm quốc, bến Hậu Giang, tra cứu hỏi chẳng từ vị trí hiểmyếu.

Cực cho nỗi thân phụ con ko giữ, giữ hộ gia nhi, traoquốc bảo, trời tây phương muôn hộc ai hoài; May nhờ vào đâu bên nước new về, gửi ấu tử, mong lương bang, khu đất Đông phố một đoànvĩnh hiếu.

Công giáo dưỡng mấy thu khẩn khẩn, phước ta nhiềugần sánh tam vương; Nghiệp tổ tông nghìn thuở miên miên, công gã giúp ngỏ toàn cửu miếu...”

Quả thật, có tác dụng saoNguyễn Ánh có thể quên biết bao gian khó khăn của đoạn đường 23 năm vừa trải qua(1776-1799): hầu hết lần bôn tẩu kị Tây Sơn, cuộc “hộ giá bán đông cung” mong viện Pháp, câu hỏi xây dựng cửa hàng kháng Tây Sơn.Chính vày thế, Nguyễn vương thốt lên: “phướcta các gần sánh tam vương” cùng “cônggã giúp ngõ toàn cửu miếu”.

Đối với Nguyễnvương, những giúp sức của giám mục Pigneau de Béhaine đó là “phước”, là phúclành cảm nhận từ Pigneau. Với công của Pigneau sánh tựa “tam vương”, tức tía vị vua tiên khởi của lịch sử hào hùng Trung Hoa: Phục Hy,Nữ Oa và Thần Nông, cũng là Thiên Hoàng, Nhân Hoàng với Địa Hoàng (theo tứ MãThiên, trong “Sử Ký”).

Sự giúp sức củagiám mục Pigneau không chỉ có có ý nghĩa sống còn đối với cá nhân Nguyễn Ánh, màcòn so với cơ nghiệp của nhà Nguyễn: “cônggã giúp ngõ toàn cửu miếu”.

Cửu miếu, tức là chín đờichúa Nguyễn (Nguyễn Ánh là vị vương thứ chín). Xét bối cảnh năm 1799, khi Đứccha Bá Đa Lộc mất, thành Quy Nhơn của Tây Sơn nên ít lâu nữa new thuộc về NguyễnÁnh, mà lại nhà vương vãi như đã thấy trước triển vọng “ngõ toàn cửu miếu” rồi. Âu cũng nhờ công phu xây dựng kế hoạch củagiám mục Bá Đa Lộc vậy.

Chính bởi thế,Nguyễn Ánh nêu cao ân tình của bạn đã khuất. Ân nghĩa ấy gồm sức lực lao động và tiềncủa. Sức lực xây dựng cơ đồ vật nhà Nguyễn. Tiền vàng huy động từ không ít nguồn ânnhân, giúp kiến thiết lực lượng cùng thế mạnh mẽ chính trị, nước ngoài giao, quân sự:

“Ân nặng đó mười phần công của, trước sau trọnnghĩa tiên thi; Lẽ thuộc ta ngàn thủa tôn vinh, phía trên đó phỉ nguyền hậu báo.

Mấythu trấn biên thành Diên Khánh, tặc đảng đồn khiếp đảm kinh hồn;Một trận hàng hiểmđịa Quy Nhơn, cầm nhơn mau chóng phân bào phân chia áo”.

Đồng thời, theoniềm tin cổ nhân truyền lại, nhà vương xin vị giám mục quá cầm phù hộ:

Trước sống đang suy tình bởi hữu, lòng thành lo sựnghiệp trung hưng; nay thác rồi nhớ nghĩa quân thần, linh xin góp cơ vật tái tạo.

Trong lời ướcnguyện trên, người tế ngầm tỏ bày mối tương giao độc đáo của bản thân mình và bạn quácố. Vừa là “bằng hữu”, vừa là “quân thần”.

Bằng hữu khôn cùng thắmthiết: “bạn tóc răng vui nghĩa sơ giao”và thủy chung “lòng tiến thưởng đá phỉ nguyềntương chiếu”. Còn nghĩa binh thầnthì đầy tin tưởng cậy, đến cả “gởi gianhi, trao quốc bảo, trời tây phương muôn hộc ai hoài”, đôi khi sủng ái,ngưỡng mộ: “Hết lòng thành mang lễ TrungHoa, cơn tử biệt bài xích văn lễ điếu”.

Quả thật, bài xích văntế đã cho biết lòng tri ân của Nguyễn Ánh so với Đức cha Bá Đa Lộc, đồng thời,qua kia còn toát lên phẩm giải pháp của vị giám mục qua tầm nhìn của vị vương vãi này.

Nguyễn Ánh tỏlòng tôn kính tín ngưỡng với sứ mạng của vị giám mục trong phận sự tôn giáo củangài: “Đạo Tây vực một niềm riêng giữ”.Điều đáng nói, công ty vương hết sức quý trọng sự chân thật nơi nhân biện pháp của vị giám mụcCông giáo: “Người nước khác mà lại dạ lòng chẳngkhác”.

Phải chăng, cốtcách “Người nước khác cơ mà dạ lòng chẳngkhác” đó là thứ ánh sáng dị kì chúa Nguyễn Phúc Ánh phân biệt giữacơn “Nạn nam giới bang trăm chước mưu lo”đầy xới trộn cùng mịt mù?

Bài văn tế Đứccha Bá Đa Lộc của hoàng thái tử Cảnh:

‘GIỮ TÍNH TRỜIMONG HÓA DÂN TRỜI”

Thái tử NguyễnPhúc Cảnh đang khóc thầy mình - Đức cha Pigneau de Béhaine, như sau:

“Hỡi ôi! Mấy năm dư tri ngộ, tính không rồi trong cuộc chinh tru; Năm mươi lẻ xuân thu, sao nỡ rẽ ngoài vòng cực lạc.

Lấy ai dựa vào giúp dựng bài toán nhà; lấy ai cậy lo chung bài toán nước.

Nhớ đức Thượng sư xưa: suốt giải kiền khôn; ngoài trên muôn vật.

Học tởm thánh mảng theo đạo thánh, tự Tây thiênchẳng đoái công danh; duy trì tính trời ý muốn hóa dân trời, qua Đông thổ vui niềm nhân đức.

Trải năm giá thu sương những thuở, đứng trơ cứngtiết bách tùng; cọ cột phàm nước trí một bầu, đâu có nghiêng lòng quỳ hoắc.

Duyên giải cấu ngay tắp lự vầy cửa ngõ Bắc, yến gia tân từngngâm ngợi lộc minh;Vận trung hưng siêng giúp triều Nam, cơ liệu định đã chuẩn bị sẵn sàng hỗ lược.

Tục tín đồ khác mà lại tấm lòng chẳng khác, chia vàngđã rõ bạn tương tri;Thù nước riêng nhưng tấc dạ chẳng riêng, rèn đá quyết vá trời Việt quốc.

Ngỡ thấy công ty Lưu vận ách, đất Hứa Xương rộng rãi,đã khó khăn giặc quỷ Tào Man; Từng than ráng Hán thiếu hụt binh, nơi Tân Dã khiêm tốn hòi, lại khôn dụng đồ vật chim GiaCát.

Cùng thuyền hà việt, dìu dắt gửi lá ngọc cànhvàng; kể nỗi gian truân, nhục nhằn trải non xanh bến bạc.

Ra Thổ Châu, vào Phú Quốc, giặc sau sườn lưng theo đuổi,cùng nhau hầu khôn chước giải nguy;Đồ khôi phục, liệu tá binh, con dưới gối lìa trao, muôn câu hỏi đã đành lòng kýthác.

Vì fan mưu hết sức, ngừng lệ phân tiệc kháchđông nam; Hiềm sự cả khác lòng, rắp mình ẩn góc trời tây bắc.

Thức nhắp lo toàn Triệu Bích, mảng tai nghe yên ổn đảngnguy lâm; hôm sớm nuôi dưỡng Hán Sử, rắp cánh nhẹ trông miền tử khuyết.

Một nhà tương khánh, ơn lão trượng xiết bao; Thuở nước huân đào, điểm tiền tinh sáng quắc.

Ra công góp của, khi loạn ly từng đỡ ngặt nướcnhà; Nói gót rỉ tai, việc triều thiết yếu đã tin nhau gan mật.

Nhổ cơm trắng trên tình cảm Cao đế, trí cả đành góp mộtcánh tay; nắm gạo từng làm núi Phục Ba, nỗ lực giặc thấy rõ đôi con mắt.

Dải Duyên Khánh tứ bề sa mạc, lòng bền dạ gắnggiúp Đông cung khoẻ sức kháng thành; Thu Quy Nhơn một luỹ Đồ Bàn, thẻ vận màu che, khiến Tây tặc cúi đầu tảo bước.

Ra Bến Đá dưa buộc phải bệnh quỷ, căn bệnh lại thêm dủ nhậtdủ tăng; Về Kỳ Sơn cầu chuộc dung dịch tiên, dung dịch khôn giúp tư nhân tứ tật.

Xem thêm: Bao Gia Đình Và Pháp Luật Gia Đình, Báo Gia Đình & Xã Hội

Ôi! Tôn khách băng chừng; Thiên con đường nhẹ bước.

Sao khách hàng Tử Lăng nhanh chóng xế, đoái nhìn lệ luống môngmênh; Toà đơn vị Quan Vũ treo sầu, chạnh tưởng lòng càng thổn thức.

Chép miệng ngẫm được thành Nhạc Bối, tuy nhiên thànhkia dễ tạo, tuy rằng mừng chẳng lấy làm cho mừng; Vỗ vế than chếch bạn tây song, tưởng các bạn ấy khôn cầu, vậy đề xuất tiếc khôn nguôi nỗitiếc.

Ngày sáu khắc mảng lo chấp chính, vậy càng ngây mắtThuấn mi Nghiêu; Đêm năm canh thốt nhiên nhớ thay nhân, chẳng êm dựa gối loan nệm hạc.

Cảm là cảm rồi ra đại cử, ngõ sử dụng mưu thịt giặc,ai hầu cùng ngồi vùng ốc duy; thương là yêu quý muôn dặm viễn phương, vì tính vấn đề cho ta, chết chẳng được vềnơi quê vực.

Mồ tha hương thơm luống gởi, chập chùng gò đất bi ai;Tin nuốm lý chưa thông, bảng lảng phương trời phiêu lạc.

Nào thuở nước Lang Sa, thành Vọng Các, con đường xa dặmthẳm, mấy thu trời ai được gặp mặt nhau; hiện thời miền âm giới, cõi dương gian, kẻ mất bạn còn, ba tấc đất mà không thấymặt.

Trăm mình cực nhọc chuộc, gác tía đà mất đấng trínăng; Một giấc chẳng về, cung xanh lại không người nào vũ dực.

Đổi con em mình cho cơ mà dạy đó, lối cổ nhân lốt hãyrành rành; Đứt nghĩa này chẳng gác về đâu, trông thiên giới gót đà phảng phất.

Phận tân chủ sẻ chia hai ngả, bồi hồi xiết chạnhlòng đau; Tả ân huệ lao thảo một văn, điếu tế tạm sử dụng lễ bạc.

Công nặng nề đó, của thêm nặng trĩu đó, nghìn vàng chưa dễđền bồi; Còn tưởng nhau, bị tiêu diệt cũng tưởng nhau, trăm thuở hãy còn ghi tạc.

Than ôi! yêu mến thay!”<9>

Nếu bài xích tế củachúa Nguyễn Phúc Ánh là tiếng khóc của vị vương công ty tiếc bậc quân thần, thì bàicủa thái tử Nguyễn Phúc Cảnh là dòng nước đôi mắt của một môn sinh khóc vị tôn sưkhả kính.

Có thể thấy khárõ sự tương đương giữa hai bài xích văn tế trong phần ưng ý thực (thuật lại công đức fan quá cố). Tuy khác biệt về cáchdiễn đạt, văn liệu, nhưng phát minh khá ngay sát nhau. Bài xích tế của thái tử Cảnh cũng nhắclại công huân của vị giám mục trong vấn đề tạo lập cơ nghiệp nhà Nguyễn:

“Ra Thổ Châu, vào Phú Quốc, giặc sau sườn lưng theo đuổi,cùng nhau hầu khôn chước giải nguy; Đồ khôi phục, liệu tá binh, bé dưới gốilìa trao, muôn việc đã đành lòng cam kết thác”.

rồi:

“Dải Duyên Khánh tứ bề sa mạc, lòng bền dạ gắnggiúp Đông cung khoẻ sức phòng thành; Thu Quy Nhơn một luỹ Đồ Bàn, thẻ vận color che, khiến cho Tây tặc cúi đầu cù bước”.

Nhất là phần đa hysinh khủng lao, khi yêu cầu lao chổ chính giữa khổ tứ:

“Vì bạn mưu không còn sức, xong xuôi lệ phân tiệc kháchđông nam;Hiềm sự cả không giống lòng, rắp mình ẩn góc trời tây bắc”.

Cảm tấm thịnhtình của Đức Bá Đa Lộc, nên khi ngài lâm bệnh, phụ vương con công ty vương nhiệt thành chămsóc, chữa trị trị:

“Ra Bến Đá dưa phải bệnh quỷ, căn bệnh lại thêm dủ nhậtdủ tăng;Về Kỳ Sơn cầu chuộc dung dịch tiên, dung dịch khôn giúp tư nhân tư tật”.

Nhưng bệnh tìnhngài từng ngày một nặng nề (dủ nhật dủ tăng),và, khi vị giám mục qua đời, thái tử Cảnh bàng hoàng, thổn thức, tái tê:

Ôi! Tôn khách hàng băng chừng; Thiên mặt đường nhẹ bước.

Sao khách hàng Tử Lăng sớm xế, đoái nhìn lệ luống môngmênh; Toà công ty Quan Vũ treo sầu, chạnh tưởng lòng càng thổn thức.

Chép miệng ngẫm được thành Nhạc Bối, tuy nhiên thànhkia dễ dàng tạo, mặc dù rằng mừng chẳng lấy làm cho mừng; Vỗ vế than chếch chúng ta tây song, tưởng bạn ấy khôn cầu, vậy đề nghị tiếc khôn nguôi nỗitiếc”.

Danh sĩ Đặng ĐứcSiêu cảm được phần đông gì đang diễn ra trong lòng hoàng thái tử Cảnh, đang hạ cây bút viết nhữngdòng tuyệt xuất xắc trong phần Ai vãn (tỏlòng yêu đương tiếc người quá cố):

“Ngày sáu tương khắc mảng lo chấp chính, vậy càng ngâymắt Thuấn mi Nghiêu; Đêm năm canh tự dưng nhớ thay nhân, chẳng êm dựa gối loan nệm hạc”.

Sự ra đi của Đứccha Bá Đa Lộc, vị tôn sư, khiến cho môn sinh là hoàng thái tử Cảnh thấy cuộc sống nhung lụatrở buộc phải vô nghĩa, cho dù “gối loan nệm hạc”cũng ko dỗ được giấc ngủ, một khi lòng đau như cắt vì vừa mất đi tín đồ thầyđáng kính, cùng vĩnh viễn tất yêu tương phùng, hội ngộ:

Mồ tha hương luống gởi, chập chùng gò đất bi ai;Tin ráng lý không thông, bảng lảng phương trời phiêu lạc.

Nào thuở nước Lang Sa, thành Vọng Các, đường xa dặmthẳm, mấy thu trời ai được gặp mặt nhau; bây giờ miền âm giới, cõi dương gian, kẻ mất bạn còn, bố tấc đất mà không thấymặt”.

Đáng nói hơn,thái tử Cảnh thấy chẳng riêng bản thân mất mát, cơ mà cả một cơ vật trước mặt vẫn chẳngthể tìm thấy một bậc “trí năng”, và nhấtlà đáng tin cậy, nhằm hợp đoàn, đồng trọng tâm nhất trí, “vũ dực” (ăn cánh) như giám mục Pigneau:

Trăm mình cực nhọc chuộc, gác tía đà mất đấng trínăng; Một giấc chẳng về, cung xanh lại không người nào vũ dực.

Như vậy, tronglòng môn sinh Nguyễn Phúc Cảnh, ngời lên hình ảnh của Đức thân phụ Bá Đa Lộc, mộtcon fan không những tất cả “đôi nhỏ mắt”tinh tường câu hỏi đời, nhất là lúc “thế giặc”đang bừng bừng uy vũ: “Nắm gạo từng làmnúi Phục Ba, nuốm giặc thấy rõ đôi con mắt”, hơn nữa mang cả một niềm xác tínvà nhiệt tâm:

“Học tởm thánh mảng theo đạo thánh, trường đoản cú Tâythiên chẳng đoái công danh; giữ lại tính trời mong mỏi hóa dân trời, qua Đông thổ vui niềm nhân đức”.

Đó là niềm xáctín “mảng theo đạo thánh”, và nhiệttâm thực hiện sứ mệnh “giữ tính trời monghóa dân trời” của Bá Đa Lộc.

Vâng, con người ấyrất say mê với xác tín lý tưởng “hóa dântrời” (giáo hóa, lan truyền Tin Mừng cho muôn dân).

Và như thế, có lẽđời sau hẳn đã ghi lưu giữ hình ảnh say mê và xác tín vào hài lòng truyền bá Tin Mừngcủa vị giám mục thừa không đúng này, phải chăng cũng là nhờ vào câu văn tế Đường phú “giữ tính trời ý muốn hóa dân trời” củathái tử Cảnh?

Vậy đó, vào niềmthương lưu giữ thầy mình, hoàng thái tử Cảnh vẫn nói lên được nét nổi bật và đặc sắc nhấtnơi cốt giải pháp con người giám mục Pigneau de Béhaine: “giữ tính trời mong muốn hóa dân trời”.

*

“Tôi rạm tín rằng, về mặt nhân loại, đểlàm cho đức tin phát triển rộng rãi rộng trong quốc gia này, không có gì hữuhiệu hơn là phổ biến, khắp các tỉnh thành và với nhiều ấn bản, những cuốn sáchcủa các tác giả có giá trị nhất”.<11>

Đức phụ vương Bá Đa Lộcquả là vị mục tử bao gồm trái tim nồng hậu và đôi mắt tinh anh quan sát thấu nhiều lẽcủa việc làm truyền giáo. Vì đó, yêu cầu tiếp cận nhân vật lịch sử vẻ vang này, không chỉtừ góc độ lịch sử- chủ yếu trị, hơn nữa từ kế hoạch sử-truyền giáo.

Hai bài văn tếtrên mang lại thấy: Đức phụ thân Bá Đa Lộc đã khiến các tác giả, vốn là nhì nhân thứ lịchsử - bao gồm trị, tuyệt vời sâu đậm về một nhân giải pháp đầy xác tín vào lý tưởng vàphận sự tôn giáo của mình.

Về phần những thừasai, tập sự của Đức cha, chắc chắn rằng nhiều tín đồ đã cảm thấy được nhiệt độ huyếttông trang bị của vị bề trên. Từ nhiệt huyết tông đồ, giám mục Pigneau vẫn tận dụng mọicơ hội vào chiến lược truyền giáo. Trong số đó có thời cơ tiếp cận Nguyễn Ánh. Mặc dù cơhội này hoàn toàn có thể đẩy tới các bước linh giác khôn lường. Nhưng gồm hề gì, “miễn là Đức Kitô được rao giảng” (Pl1,18).

Và những vị thừasai đang thấy được sự quyết tử của vị Đại diện Tông tòa khi đồng ý tình nạm phảican gia nhập những hoạt động nhân loại.

“Đó là vì công lao của vị giám mục đáng tôn trọng củachúng tôi: ngài có tác dụng lợi cho nhà vua, mặt khác cũng làm lợi đến Giáo hội; khitái lập ngai vàng vàng, ngài cũng tái lập bàn thờ tổ tiên mà cuộc chiến tranh tàn nhẫn vàdai dẳng này đã làm sập ngã. Đúng là lúc lo cho quyền lợi ở trong nhà vua cùng giáo dụcthế tử, ngài đang không đi ra được khỏi nhà, nhằm thăm viếng giáo hữu; nhưng lại mộtmình ngài trường đoản cú giam hãm, ngài có tác dụng cho cửa hàng chúng tôi được trường đoản cú do. Mặc dù ngài không điđâu cả, nhưng thiết yếu ngài tạo nên địa phận này được chân thực và cứu giúp rỗi, như mộtđiểm tựa, không dịch rời nhưng làm cho tất cả guồng máy chuyển động”.<12>

Và sẽ là nét khắcsắc sảo chân dung vị Đại diện Tông tòa trang bị bảy của giáo phận Đàng Trong: mộtcon fan “không dịch rời nhưng có tác dụng chocả guồng máy đưa động”.